बगळा

बगळा

बऱ्याचदा नकळत आपल्याकडून असं काहीतरी घडतं की ते आपल्याला स्वतःलाच पटलेले नसतं, पण अनावधानाने घडतात काही गोष्टी. सुधारायचं, म्हटलं तरी वेळ निघून गेलेली असते. वेळ जातो तसे ते आपणही विसरतो. पण कधीतरी आठवण आलीच तर मग मनात एक ' गिल्ट ' तयार होतो. प्रत्येक चुकणाऱ्या माणसाकडून अधून-मधून असे
' गिल्ट ' तयार होत असतात. संधी मिळाली तसे हे गिल्ट सुधारत पुढे जाणे म्हणजे जीवन!

परवा अशाच एका गिल्ट मधून मी बाहेर पडलो, त्याचा हा अनुभव...

' बगळा ', या प्रसाद कुमठेकरांच्या कादंबरी विषयी आताशा बरच छापून आलंय. जवळजवळ सर्वच वृत्तपत्रांनी त्याची दखल घेतली आहे. जाणत्या वाचकांना या पुस्तकाची ओळख झाली आहे. समीक्षकांनी त्यावर लिहिलंय. अजून ती कादंबरी जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचावी अशी एक मित्र म्हणून नव्हे तर वाचक म्हणून मनापासून इच्छा आहे.

प्रसाद, खरं तर माझा कॉलेजचा सिनियर, जो कॉलेज संपल्यानंतर भेटला. थेट मुंबईत. म्हणजे कॉलेज पुण्यात, पण मी गेलो त्यावेळी तो पास आऊट होऊन बाहेर पडलेला. २००५ ते ०७ या वर्षात आम्ही दोन-तीन वेळा भेटलेलो. त्यावेळी तो रेडिओ, टी व्ही साठी लिहीत होता, प्रोमो दिग्दर्शन करत होता. नंतर मी ही त्याच मार्गाला लागलो. ऑफिस वेगवेगळी असल्यामुळे आमची खास अशी भेट झाली नाही. पण तो मला पहिल्या भेटीतच आवडला होता. सबब, छोट्या गावातून शिक्षणाच्या माहेर घरी म्हणजे पुणे विद्यापीठात आणि कॉस्मोपोलिटन मुंबईत येऊनही त्यांनी आपली मराठवाडी सोडली नव्हती आणि मी ही आपला पुणेरी न होता खान्देशीच राहिलो होतो!

नंतर खूप वर्षांनी म्हणजे २०१५ मध्ये झी टी व्ही ला  असताना श्रीनिवास गड्डंम या प्रोमो दिग्दर्शक मित्राने तो करीत असलेल्या सिनेमाचे रीडिंग ऐकण्यासाठी आपल्या घरी बोलावले. त्यावेळी आम्ही साधारण सहा-सात जण होतो. तिथं पोहचल्यावर सुखद धक्का बसला, सिनेमाचा लेखक प्रसाद होता. प्रसाद स्वतःच न्यारेशन देणार होता. खूप वर्षांनी हा ' शहरातील गाववाला ', बघून आनंद झाला. 

रात्र वाढू लागली तशी गोष्ट पुढे जात होती. ग्रामीण मराठी घरातील अनेक संदर्भ त्यात होते. इतर अमराठी मित्रांना ते संदर्भ समजून सांगायला मी देखील प्रसादला थोडीफार मदत करत होतो. गोष्ट मस्तच होती. पण मला खूप प्रश्न पडले होते. त्यात सर्वात आघाडीवरचा प्रश्न होता, सिनेमाच्या व्यावसायिक गणिताचा.
कथा अत्यंत निरागस होती आणि प्रसादनी तितक्याच ताकदीने आणि साधेपणाने मांडली होती. पण त्या काळात आमच्यापैकी बहुतेकांच्या डोळ्यांवर जणू टीव्ही मध्ये अनेक वर्ष काम करून तिथल्या टीआरपीची आणि व्यावसायिक गणितांची झुल चढली होती. त्यामुळे ती निरागस कथा माझ्या पर्यंत पोहोचूनही खोलवर मुरली नव्हती, भिडली नव्हती. किंबहुना माझ्या वर झालेल्या टी व्ही च्या गल्लाभरू संस्कारांमुळे मी तिच्या पर्यंत पोहचू शकत नव्हतो.
" अमुक मिनिटात पंच, तमुक मिनिटात इमोशन्स " या फॉर्मुल्यात मी अडकलो होतो आणि ' बगळा ', कुठल्याही फॉर्मुल्यात बसणारी नव्हती!

मी प्रश्न विचारत राहिलो. प्रसाद आणि श्रीनिवास उत्तर देत राहिले. घरी निघतांना मला जाणवलं मी उत्साहाच्या भरात ' अती ' विचारलं की काय? पण त्या दोघांनी मात्र मला तसं जाणवू दिलं नव्हतं. तरीही, मला उगीचच असं काहीतरी वाटत होतं. वर म्हटल्या प्रमाणे हा एक गिल्ट मला चिकटला होता.

त्यानंतर, कदाचित निर्मात्या अभावी त्या सिनेमाचे काम राहिले आणि प्रसादनी कथेला पुस्तकाच्या माध्यमातून प्रसिद्ध करण्याचे ठरवले. याविषयी मला अजिबात कल्पना नव्हती. दीड - दोन वर्षांनी मी सरळ पुस्तक प्रकाशनालाच गेलो. दादरच्या छबिलदास शाळेत एका छोटेखानी कार्यक्रमात पुस्तकाचे अनावरण झाले. कार्यक्रमात जयंत पवार ' बगळा ' विषयी भरभरून बोलले. मी आणि माझा गिल्ट, कोपऱ्यात बसून साऱ्या मान्यवरांचे बोलणे लक्षपूर्वक एकूण घेत होतो.

पुढे माझ्या चित्रपटाच्या कामात व्यस्त झालो. पुस्तक वाचायचं राहिलं होतं.
विशालच्या ' लपाछापी ' च्या प्रीमियरला प्रसाद पुन्हा भेटला. पण त्यावेळी तो दुसऱ्या सिनेमाच्या प्रयत्नात होता. मग आम्ही फक्त एकमेकांच्या सिनेमाच्या प्रॉडक्शन विषयी बोलत राहिलो.

' बगळा ' माझ्या पासून अजूनही दूरच होती. मध्ये दादरच्या आणि पार्ल्याच्या मॅजेस्टिक मध्ये चक्कर झाले पण बगळा उपलब्ध नव्हती. फायनली गेल्या आठवड्यात ऑनलाईन उपलब्ध झाली. आलेल्या पार्सलला दोन दिवस स्पर्श न करण्याचा क्वारनटाईन नियम मोडून घाईघाईत बगळा वाचून काढली.
आणि खरं सांगतो, माझा गिल्ट कमी होण्याऐवजी आणखी वाढत गेला. इतक्या उच्च दर्जाची कलाकृती त्यावेळी आपल्या आत पोहचू शकली नाही, या विषयीचे ते फ्रस्ट्रेशन असावे.

लिखाणातील इतका साधेपणा, अत्यंत नवीन धाटणीची मांडणी. खास उदगीर शैलीतील बोली आणि मुख्य म्हणजे आपण ज्या प्रोटगोनिस्ट ची गोष्ट वाचत आहोत तो कुठेही बोलत नाहीये. त्याला सोडून आख्खे जग त्याच्या विषयी बोलतय. इतरांच्या या बोलण्यातून बगळा चा नायक, चिंतामण सरदेशमुख आपल्याला उलगडत जातो. ही लेखन शैली अत्यंत कल्पक आहे.

शेवटी प्रसादशी तासभर त्याच्या बगळ्या बद्दल, त्यातील पात्रांबद्दल, प्रसंगांबद्दल भडभडून बोलून घेतलं आणि हलका झालो.

मला अजूनही कळत नाहीये, मी हे सर्व का लिहितोय? खरंतर मी पुस्तकाविषयी लिहायला हवं. लिहिण्यासारखं खूप आहे. पण मी हा माझा अत्यंत वैयक्तिक अनुभव सांगत बसलोय.

पण खरं सांगू का, यात माझा स्वार्थ आहे. या कथेत ' चिंत्या ' ला बोल लावणाऱ्या अनेक खलनायकापैकी मी ही एक नव्हतो ना? हा प्रश्न माझं मन खात होता.
या पुस्तकाच्या वाचनाने माझा पाच वर्षाचा गिल्ट धुवून निघालाय. आता सर्व निरभ्र झालंय. ' बगळा ' समजून घेण्यासाठी तुम्हाला तुमचं बाह्य आवरण फाडून टाकावं लागेल. वय वाढतं तशी निरागसता हरवते म्हणतात. बालपणीची निरागसता टिकवून ठेवणं फार कठीण. ती तशीच आठवून, कागदावर मांडणं तर त्याहून कठीण. प्रसादनी मात्र आपल्या लिखाणात ती सहजता, निरागसता कायम ठेवली आहे, यातच त्याच्या लेखन शैलीचे सार आले.

कुणी कितीही दगड, धोंडा म्हटलं तरी तुमच्या जवळ असणाऱ्या हिऱ्याला त्यानी काही फरक पडत नाही. कितीही अंधार असला तरी त्याचा प्रकाश कोण आणि किती वेळ आडवू शकणार...

प्रसाद, तुझ्या या पुस्तका नंतर तुझ्याकडून खूप अपेक्षा वाढल्यात अश्या पुणेरी छाप घोषणांना तू बळी न पडता, बिन महत्वाच्या अपेक्षांच ओझं न बाळगता अशाच साधेपणाने लिहीत राहावे, यासाठी तुला शुभेच्छा.

(मी समीक्षक वैगरे नाही. त्यामुळे कथानक काय, पात्र कशी आहेत, काळ कुठला या विषयी इथं फार लिहीत नाही. अनेकांनी त्यावर भरपूर लिहिलंय.
त्यातील दोघांची लिंक इथ देतोय. पुस्तकाविषयी अधिक माहिती मिळविण्यासाठी हे लेख महत्वपूर्ण ठरतील. शेवटी इतकंच म्हणेल, प्रत्येकानी ही कादंबरी आवर्जून वाचावी अशीच आहे.)

https://www.aksharnama.com/client/article_detail/1077

And

https://www.google.com/amp/s/maharashtratimes.com/editorial/samwad/novel-by-prasad-kumthekar/amp_articleshow/59930246.cms

(' बगळा ', ही कादंबरी पुढील लिंक वर ऑनलाईन ऑर्डर करू शकता.)

https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4790380271385541066

बोल्ड

बोल्ड

(सेन्सॉर कविता ) 

' ती ' ला नवरा असतो

' त्याला ' बायको असते

तिला मुलगा असतो

त्यालाही मुलगी असते

त्याचा संसारात जीव असतो

तिलाही आपलं घरटं हवसं असतं

त्याला त्याची बायको खूप आवडते

तिला नवऱ्याचे ज्याम कौतुक असते

दोघांची दोन वेगवेगळी घरटी असतात

आनंदी सुखी चित्रा प्रमाणे भासतात.

तिला कधीतरी ' तो ' दिसतं असतो

त्यालाही ' ती ' ओझरती दिसतं असते

.................

.................

वाचक अर्थ काढायला मोकळे,

म्हणून कविता इथेच संपते!

(आता कवितेच मेकिंग...)

लोकं या कवितेला ' बोल्ड ' म्हणणार असतात

वाचतांना ' जजमेंटल ' होणार असतात 

कुणी काल्पनिक म्हणून सोडून देणार असतो

कुणी सिरियस होऊन त्याच्या ' तिची ' आणि 

तिच्या ' त्याचा ' शोध घेणार असतो.

तरीही,

कुणी तरी लिहायलाच हवं 

असं त्याला वाटत असतं...

कवी शब्द जुळवतो

वाचक भुवया उंचावतात

कवी सुरुवात करतो

वाचक आतुर होतो

कवी पुढे जातो

वाचक आंबट होतो

कवी थांबतो

वाचकाला मात्र पुढचं वाचायचं असतं

कवी हिम्मत एकवटतो...

वाचक वाचून खुश होतो

पब्लिकली विचारलं तर म्हणतो 

काही लिमिट, हे अति होतंय...

एकांतात, मात्र स्वतः ला शोधतो

एक चौकट असते

म्हणे, त्याचे काही नियम असतात

कवी पुढे लिहिणार नसतो...

वाचकाने समजून घ्यायला

त्याची पात्रे

अमृता-इमरोज इतकी इंटेन्स नसतात

बच्चन-रेखा सारखी रोमँटिक नसतात

नसतात, विनोदी दया-बबिता सारखी

ती असतात तुमच्या आमच्या सारखी 

हाडा-मांसाची!

म्हणून कवी तिथेच थांबतो

सोबत कविताही!

अज्ञाताची ओढ

अज्ञाताची ओढ

पहाटेच धुकं... अभ्र, कुंद आकाश

थंड बोचऱ्या संध्याकाळी...

अडकून राहिलेलं काही... 

कितीतरी दिवस, कदाचित खूप वर्ष.

पूर्ण होण्याची इच्छा नाही आता... 

बस्स, ते तसचं टिकून रहावं इतकचं

वय सरत तसं, निसटून जातं बरचसं...

काही नैसर्गिक, 

काही परिस्थिती मुळे

तर काही सोडून देतो, आपणच

शरीर आणि मन

ऍडजस्ट करत राहतात,

जुळवून घेतात...जुळवावाच लागतं

जगणं असचं असतं

मागे उरतात अडकून राहिलेले,

शब्द, आवाज, स्पर्श तर कधी फक्त गंध

आठवणींचा कोलाज बनतो

दिवसाच्या कुठल्या तरी आवडत्या प्रहरात 

हा कोलाज मग उडत राहतो...

खास करून चाहूल लागणाऱ्या दिवसात

त्याला चाहूल खूप आवडते...

एकटा असला की माणसांची 

साचून राहिला की प्रवासाची 

कोरडा असला की शब्दांची 

गर्मीने हैराण झाला की मृगाची चाहूल

ढगाळ पावसात गुदमरला की थंडीची चाहूल

आता थंडी पडणार म्हणून आतुर

पण या वर्षी जसा, खूप पाऊस पडूनही तो भिजलाच नाही...

थंडीत तरी हुडहुडी भरावी,

बोटे आणि हाथ आखडून जावेत

ओठ फुटून त्यातून रक्ताचे ठिपके गळावे

गाल सुजून खपले पडावेत

गारठ्याने गोठून टाकाव्यात

सर्व काळज्या, अवास्तव अपेक्षा आणि थांबलेले आजूबाजूचे जग...

संपून जावा हा काळ 

उद्यासाठी, नवीन आठवणी तयार व्हाव्यात

अनेक कथा, नवीन पात्र, नवीन जगणं बघता यावं

थांबून राहण्यात अर्थ नाही, 

म्हणून वाहत रहावं... 

नितळ स्वच्छ होतं जावं

वाहता वाहता एक दिवस

जेथून आलो तिथं पुन्हा एकरूप व्हावं...

अनोळखी तो...

बऱ्याचदा तुमचं एखाद्याशी रक्ताच नातं नसतं. मैत्रीही नसते, ओळखं म्हणावी तर तसही नाही काही! 

तरीही, त्या व्यक्तीबद्दल तुम्हाला आतून वाटतं राहतं. रोजचा संबंध नसतो, खरं नावही माहीत नाही. घर, मोबाईल नंबर वैगरे तर दूरच्या गोष्टी!  अनोळखी वक्तीबद्दल असे वाटण्याला काय म्हणतात मला माहिती नाही...

पण, मला आज ' त्याच्या ' बद्दल असं वाटतंय हे मात्र खरं!

रुखरुख, अस्वस्थ, चटका लावणारं असं काहीतरी.

नौपाडा पोलीस स्टेशन ते माझे घर फार अंतर नाही. पुन्हा माझी पेट्रोलिंगची ड्युटी असल्यामुळे तलावपाळी, तीनहाथ नाका, कॅडबरी पूल, रेल्वे स्टेशन, कोपरी हा सर्व भाग माझ्या रोजच्या जगण्यातला. गेल्या काही वर्षांत इथं काम करत असातांना बऱ्याच गोष्टी सवयीच्या होऊन गेल्यात. पोलिसाच्या नोकरीत तुम्हाला नाट्यशास्त्रातील नऊही रसांचा रोजच अनुभव येत असतो आणि आम्ही देखिल त्याचा निर्विकार मनाने स्वीकार करत असतो. त्रासही होतो बऱ्याचदा पण हळूहळू सवय होत जाते. 

जसा ' तो ' सवयीचा होऊन गेला होता. 

थोडे थोडके नाही तर गेली तीन वर्ष! पूर्वी कुठं राहायचा माहिती नाही. पण मला पहिल्यांदा दिसला तो भवानी मातेच्या मंदिरा बाहेर. माझ्या पेट्रोलिंगच्या गजबजलेल्या एरियात माझा हा जरा निवांत क्षण. 

ठाण्यातील मार्केटचे हे मध्यवर्ती ठिकाण, त्यामुळे सतत लोकांचा वावर. पुन्हा स्टेशनची गर्दी. त्यामुळे आम्ही कायम माणसांनी वेढलेलो. या मंदिराच्या बाहेर मात्र मी क्षणभर का होईना माझी पांढरी मार्शल बाईक थांबवतो. बऱ्याचदा मंदिरात जातही नाही, वेळही नसतो. पण बाहेर फुलवाल्याच्या दुकानाबाहेर रेंगाळतो. फुलांचा तो गंध मला माझ्या गावच्या मंदिराची आठवण करून देतो. 

तो पहिल्यांदा मला तिथेच दिसला. मी न विचारताही म्हणाला, "फूलवाला जरा बाहर गया साहब इसलिए मैं बैठा काउंटर पर, आपको दे दूं क्या कुछ फूल माला वगैरा..." 

त्याच्या सोबतचा हा पहिला सवांद. 

नंतर मात्र तो रोज दिसू लागला. फूलवाल्याच्या दुकानापासून डावीकडे कोपऱ्यात एक मिनी बस उभी राहायची. त्यात तो रहायचा. तिथंच स्वयंपाक करायचा, तिथंच आंघोळ, तिथेच झोपणे. थोडक्यात ती बस म्हणजे त्याच घर होती.

हळूहळू त्याच्याविषयी काही गोष्टी कळू लागल्या. चोवीस-पंचवीस वर्षांच्या या तरुणाने बिहारच्या कुठल्यातरी खेड्यातून पोटापाण्यासाठी मुंबईची वाट धरली होती. अनेक ठिकाणी काम करून तो आता या ड्रायव्हरच्या नोकरीत स्थिरावला होता. सतत हसत राहायचा. मला कमाल वाटायची, हा माणूस दिवसभर शहराच्या ट्रॅफिकमध्ये बस चालवतो, राहायला डोक्यावर छत नाही म्हणून मच्छर चावतात तरी कंपनीच्या या बस मध्येच झोपतो आणि तरीही खुश राहतो!

पोलीस स्टेशनला हजेरी लावली की मी माझी बाइक घेऊन पेट्रोलिंगला निघायचो. रात्री दहाच्या सुमारास तिकडून जायचो त्यावेळी त्याची बस नसायची. पण साडेअकरा - बाराच्या दरम्यान दुसऱ्या राऊंडला मात्र त्याची बस माझं लक्ष वेधून घ्यायची कारण तिथून फोडणीचा खमंग वास बाहेर यायचा! तो बसच्या खिडकीतून नेहमी हाक मारायचा, "साहब एक बार हमारे हाथ का खाना चख कर तो देखो, आप भी याद रखोगे " 

मला वाटतं ते खोटं नसावं, त्याच्या फोडणीचा वासच इतका टेस्टी होता. बऱ्याचदा इच्छा असूनही मी टाळायचो कारण ड्युटीवर असताना अशा आमिषांना दूर ठेवायचं असतं, इतक्या वर्षांच्या सर्व्हिस मध्ये माझ्या अनुभवांनी मला शिकवलं होतं. 

त्या दिवशी मात्र पर्याय नव्हता. रात्री साडेबाराची वेळ असावी. मी नेहमीप्रमाणे राऊंड वर होतो तिथून जात असतांना त्याच्या बसमधून जोरात ओरडण्याचे आवाज यायला लागले. मी आणि माझा सहकारी धावत तिथं गेलो. आत बघतो तरं  काही गर्दुल्ले त्याला मारत होते. तो बिचारा गयावया करत होता. त्या गर्दुल्याना त्याच्या बस मध्ये बसून दारू प्यायची होती. त्याने नकार दिला म्हणून ही मंडळी त्याला बिहारी म्हणून शिव्या देत होती, मारत होती. पोलिसांना बघताच ते पळाले. आम्ही तिथं पोहचलो म्हणून तो वाचला नाही तर त्याच काही खरं नव्हतं. 

गर्दुल्ले आता निघून गेले होते, बसमध्ये तो एकटाच होता. त्याच्या स्टोव्ह वर चिकनची भाजी शिजत होती आणि चेहरा मात्र सुजला होता. मी त्याला गेले सहा महिने बघत होतो पण दुरूनच. आज पहिल्यांदाच त्याच्या बस मध्ये शिरलो होतो आणि समोरचे दृश्य बघून चकित झालो. ती बस इतकी टापटीप होती की मला आश्चर्य वाटलं. 

एका कोपऱ्यात कपडे सुकवण्याची दोरी, बाजूला एक लोखंडी ट्रंक त्यात त्याचे कपडे घडी करून ठेवलेले. कोपऱ्यात महादेवाचा फोटो समोर दोन पेटत्या अगरबत्ती आणि त्यांचा सुवास त्यात त्याच्या फोडणीचा वास. एकूणच आपण बस मध्ये नाही तर एखाद्या छोट्या पण नीटनेटक्या संसारी घरात आहोत असा मला भास होत होता. 

त्या दिवसानंतर मात्र त्यानी सलाम साहब, म्हटलं की मी हसून त्याच्या सलामचा स्वीकार करायला लागलो. 

त्याच्या बस जवळ रात्री चहा विकणाऱ्या पोऱ्याची सायकल उभी राहायची. रात्रपाळीला जाणारे आणि रात्रपाळी करून पहाटे परतणारे या सर्वांना  हे सायकलवाले चहा पुरवत असतात. आम्ही ही कधीतरी तिथं चहा प्यायचो. त्यावेळी तो आमच्यापाशी येऊन गप्पा मारायचा. त्याच्या गावाकडच्या गोष्टी सांगायचा. घरी म्हाताऱ्या आई-वडिलांना ज्या दिवशी बँकेतून पैसे पाठवायचा त्या दिवशी तो फार आनंदी असायचा. एकदा ' सत्तू ' नावाचा पदार्थ त्यानी बनवला होता. तो त्यानी आम्हाला बळजबरी खाऊ घातला. तो पदार्थ खाऊन मला माझ्या आईच्या हाथच्या पुरणपोळीची आठवण झाली होती. 

कधी सिग्नल वर, तीन हाथ नाक्याच्या पुलाखाली तर कधी कापूरबावडी परिसरात चालत्या बसच्या ड्रायव्हर सीटच्या बाजूने आवाज आला तर मी समजून जायचो, हा तोच! 

तो सलाम साहब इतकंच म्हणायचा. त्यामुळे तेवढ्या गर्दीतही तो लक्षात राहून जायचा. 

खरंतर, मी काम करतो त्या स्टेशन आणि कोपरी परिसरात प्रचंड गर्दी असते. अनेक व्यवसायिक आहेत, दुकानदार, कामगार-मजूर, फेरीवाले, अशी बरीच पोटापाण्यासाठी या शहरात राबणारी माणसं आहेत. काही चांगली तर काही गुन्हेगारी प्रवृत्तीची लोकं असतात. आमची पोलिसांची नजर हमेशा या लोकांकडे लक्षपूर्वक बघत असते. 

पण या तीन वर्षात या मुलासोबत मात्र फार न बोलता ही ओळख निर्माण झाली होती. कदाचित मला ड्रायव्हर या जाती विषयी थोडी अधिकच कणव असावी. पोलिसात भरती होण्यापूर्वी मी देखील ड्रायव्हरची नोकरी केली होती, गाडी चालवून पूर्ण भारत पालथा घातला होता आणि त्याच पैशातून माझं शिक्षण झालं होतं. 

... आणि शेवटी माझ्या तेरा वर्षाच्या नोकरीत आणि अडतीस वर्षाच्या आयुष्यात बघितली नाही अशी अभूतपूर्व परिस्थिती करोना मुळे निर्माण झाली. २०-२२ मार्च च्या दरम्यान संपूर्ण देशात आणि आमच्या ठाणे शहरात देखील टाळेबंदी जाहीर झाली आणि सर्व उद्योग ठप्प झाले. ज्यांना घर होती ती मंडळी सुरक्षित आपल्या घरातच राहिली पण ज्यांना घर नव्हती ती सर्व लोक रस्त्यावर उघडी पडली. सुरवातीच्या आठवड्यात लोकं थोडी फार खाण्यापिण्याची मदत करत होते नंतर मात्र तेही थांबलं. दुकान बंद, बाजार बंद, भयंकर परिस्थिती होती. 

रस्त्यावर राहणारे उपाशी होते. त्यात ' तो ' ही होता. बस मध्ये कोंडून बसलेला. आता रात्री त्याच्या बस मधून फोडणीचा वास येणं बंद झालं. आमच्या सर्व पोलीस दलाला जमेल तशी आम्ही मदत करत होतो. अन्नाचे पॅकेट्स या लोकांना पुरवत होतो. त्याला ही चार पाच-वेळा ते पॅकेट्स मी जाऊन दिले. आमच्या ड्युटीवर प्रचंड ताण होता. आपल्या घरात सुरक्षित असलेले माझे कॉर्पोरेट मध्ये मोठं मोठ्या पदावर काम करणारे मित्र मला व्हाट्सअप वर काळजी घेण्याचा सल्ला देत होते. गावाकडून म्हातारे आईबाप रोज फोन करायचे. घरी गेल्यावर दुरूनच बायकोशी बोलावे लागायचे. तिला नुकताच चौथा महिना लागला होता त्यामुळे तिची काळजी घेणं गरजेचं होतं. कमी अधिक प्रमाणात माझ्या सर्वच पोलिस मित्रांची परिस्थिती अशीच होती त्यातही आमचे वरिष्ठ आमचं मनोबल वाढवत होते. 

या सर्व धावपळीत त्याला मी विसरून गेलो होतो. काम वाढली होती. करोनानी मोठं संकट उभं केलं होतं. त्या दिवशी रात्री बस समोरून जात असताना मला तिथं कुणीच दिसलं नाही म्हणून मी सरळ बसच्या आत गेलो. तर आत मध्ये तो मला बेशुद्ध अवस्थेत आढळला. त्याला लागलीच खांद्यावर टाकले आणि जवळच्या दवाखान्यात घेऊन गेलो. त्यावेळी दवाखान्यातील स्टाफ ही अशा पेशंटला घ्यायला नकार देत होता किंबहुना घाबरत होते. मी त्यांच्या विनवण्या करत होतो. शेवटी PPE किट घातलेल्या डॉक्टरांनी त्याला शुद्धीवर आणलं. 

माझा युनिफॉर्म मात्र घामानी आणि मातीने माखला होता. दुसऱ्या दिवशी माणसांचे लोंढेच्या लोंढे शहरं सोडून दूर आपल्या गावी परतत होते. मिळेल ती बस, ट्रक, रिक्षा सर्विकडे माणसच माणसं! 

मी यापूर्वी अनेक वर्ष गणपती विसर्जनाची ड्युटी केली होती, शिवजयंतीच्या गर्दीतही लोकांना शिस्तीत राहण्याच्या सूचना दिल्या होत्या, मोहरम, ईद, मोर्चे, राजकीय पक्षांच्या सभा या सर्वीकडे गर्दी आणि माणसं पहिली होती. कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्यााठी माझ्या खाकीच्या कर्तव्याला अनुसरून प्रामाणिक ड्युटी केली होती. 

पण...

या करोना महामारीची परिस्थिती अत्यंत भयंकर होती! मोबाईल वर सतत वाईट बातम्या येत होत्या. एकामागून एक, आमचे सहकारी दवाखान्यात ऍडमिट होत होते. भीती भयंकर होती तरीही डॉक्टरांच्या खांद्याला खांदा लावून माझे पोलीस मित्र रस्त्यावर उभे होते. 

दुसऱ्या दिवशी तो जरा बरा झाला. मात्र सतत रडत होता म्हणून दवाखानावाल्यांनी मला फोन करून बोलावून घेतलं. मी जाऊन त्याला समजावण्याचा प्रयत्न केला. मला नेहमी त्याचा हसरा चेहरा बघण्याची सवय होती, अगदीं लोकांनी त्याचे मारून तोंड सुजवले होते त्यावेळी देखील त्याचा चेहरा हसरा होता. 

आज मात्र त्याचा रडवेला चेहरा बघून मला  कसंसंच वाटलं. आपल्या म्हाताऱ्या आई वडिलांची आठवण काढून तो सारखा रडत होता. तीन दिवस उपाशी असल्यामुळे तो बेशुध्द झाला होता. आम्ही त्याला पोटभर खाऊ घातलं. सोबत दोन दिवस पुरतील इतक्या पोळ्या बांधून दिल्या. इलेक्ट्रॉलचे सात - आठ पाकिट आणि दोन-तीन पाण्याच्या बाटल्या त्याच्या हवाली करून मुलुंड टोलनाक्यावर  बिहारकडे निघालेल्या एका ट्रक मध्ये त्याला बसवलं आणि निरोपाचा हाथ वर केला. तो म्हणाला...

" साहब हम लोग तो पहुंच जाएंगे अपने गांव लेकिन आपका क्या होगा ? इस महामारी में आप लोग नहीं जाओगे क्या अपने गांव...? " 

मी त्याला म्हणालो, 

" ये पुरा देशी ही हम पुलिसवालों का गाव है, हम कहां जाएंगे?"

पण त्या एका क्षणात, गावी असलेले माझे म्हातारे आई-वडील माझ्या डोळ्यांसमोर येऊन गेले. या महिन्याची त्यांची औषधे पाठवायचे राहून गेली होती. ती मला काहीतरी व्यवस्था लाऊन पाठवावी लागणार होती, तोवर गावी शेजारी राहणाऱ्या मित्राला तात्पुरता त्यांची मदत करण्यासाठी मेसेज लिहावा म्हणून मी मोबाईल हातात घेतला...

तर, शाळेतील मित्रांच्या व्हॉट्स-ऍप ग्रुप वर कुणी घरी बसून पिझ्झा बनवला होता तर कुणी चायनीज! ती मंडळी लॉक डाऊन मध्ये खाण्यापिण्याचे प्रयोग करत होती आणि कमेंट टाकून एकमेकांच कौतुक करत होती मी देखील तिथं एक कमेंट टाकली...

मित्रांनो, तुम्ही घरातच रहा, 

तुमच्या सुरक्षेसाठी आम्हीं खाकीवाले आहोत रस्त्यावर...

(ठाणे पोलीस मधील मित्र भूपेश भामरे याच्या अनुभवावर आधारीत लिहिलेली कथा)

माझ्या बापाचा स्पर्श

 माझ्या बापाचा स्पर्श

जेंव्हा खेळता खेळता, माझी चिमुरडी जोरात धावत येऊन मला कवटाळते,

माझ्या पोटाला तिचं नाक, ओठ, चेहरा घासला जातो,

खरं सांगतो, त्या वेळी मला माझ्या बापाच्या पोटाचा स्पर्श आठवतो.

दुपारी कधी माझं अंग दुखतं म्हणून ती पाठीवर जेंव्हा चालते

तिची छोटी छोटी पावले माझ्या अंगावर जेंव्हा काळजीपूर्वक हालचाल करतात, 

माझ्या शरीराचा शीन घालवतात,

तेंव्हा, तिच्या रोल मध्ये मी आणि माझ्या जागेवर माझा बाप असतो

खरं सांगतो, त्या वेळी माझ्या बापाच्या पाठीचा, कमरेचा, पायाच्या तळव्यांचा स्पर्श मला आठवतो.

बाईकवर जेंव्हा ती मला घट्ट धरून बसते, 

मी तिला गावाकडच्या गोष्टी सांगत असतो,

त्या वेळी खरं सांगतो, 

आपल्या गावाची, नात्यांची गोडवी सांगणारे  माझ्या बापाचे शब्द, माझ्या ओठातून नकळत बाहेर पडत असतात.

तिला शाळेत सोडून जेंव्हा मी बाहेर पडतो, 

टाटा करणारा हाथ जेंव्हा खाली घेतो,

तेंव्हा खरं सांगतो, 

एस्टी स्टँड वर सोडायला आलेल्या, 

डेपो मधून बाहेर पडणाऱ्या गाडीच्या खिडकीतून बेकरीच्या कोपऱ्यावर उभ्या असलेल्या,

माझ्या बापाचा टाटा मला आठवतो.

शेविंग करतांना, माझी चिमुरडी जेंव्हा जवळ येते,

मी गम्मत म्हणून तिला ब्रश लावतो,

ती हसत तेथून पळ काढते,

मी पुन्हा आरश्याकडे वळतो

खरं सांगू,

त्या पांढऱ्या फोम मध्ये मला माझ्या बापाचा चेहरा दिसतो...

निलगिरीच्या तेलाने, 

मला लहानाचे मोठे करणाऱ्या माझ्या बापाच्या शरीराला मालिश करतांना,

मला जाणवतो तो शेवटचा स्पर्श,

इथून पुढे जन्मभर तो स्पर्श मिळणार नसतो,

त्याच्या शिवाय जगायचं असतं

मी दुःखी असतो

मोडलेला असतो

खरं सांगतो, 

त्यावेळी, मला कल्पना नसते,

हा स्पर्श मला मुलीच्या सहवासात पुन्हा मिळणार असतो...

जगणं समजून घेतांना १

#जगणं समजून घेतांना

नाव: गोदू सीताराम बोरसे

व्यवसाय: मेंढपाळ

पाऊस सुरू होऊन महिना झाला आता. कमी-अधिक प्रमाणात तो सर्वीकडे पडतोय, बऱ्यापैकी हिरवळ झाली आहे. तुम्ही बाहेर पडलात आणि आजूबाजूला बघितलं तर अनेक डोंगररांगा, माळरानं हिरवीगार झालेली दिसतील. त्यातील एक हमखास दृश्य म्हणजे त्या उंच डोंगरावर चरणाऱ्या शेळ्या, मेंढ्यांचा मोठाच मोठा कळप आणि त्यांच्या मागे हातात काठी घेऊन एखाद्या दगडावर बसलेला मेंढपाळ.

आपल्याला नेहमीच तो दुरून बघण्याची सवय. फार फार तर कधी हायवेला नाहीतर गावाकडच्या एखाद्या वाटेवर मध्येच हा कळप आडवा जातांना दिसतो. बंदिस्त कारमध्ये बसून मग जोरात हॉर्न वाजवला जातो. बाईक असेल तर हॉर्न सोबत एक्सलेटर ही पिळल जातं, जेणेकरून त्या आवाजाने घाबरून, झटक्यात त्या मेंढरारांनी आपल्याला वाट द्यावी, इतकंच त्यांचं अस्तित्व असतं आपल्यासाठी. 

परवा अश्याच एका डोंगरावर भटकताना या गोदू मेंढपाळाची भेट झाली आणि मग काही काळ गप्पा. तसं, या लोकांना बोलतं करणं महाकठीण. पण गोदू बराच बोलका वाटला. कदाचित दुपारच्या टळटळीत उन्हात निर्मनुष्य डोंगरावर त्या मेंढरांच्या आणि त्याच्या व्यतिरिक्त अजूनही कुणी आहे ही भावना त्याच्यासाठी सुखावणारी असेल. त्याच्या हसऱ्या चेहऱ्याकडे बघून तरी तसं वाटलं. पन्नाशीकडे झुकणार वय. खुरटी दाढी. डोक्यावर लाल पटका. गोदू म्हणाला गेली पंचवीस-तीस वर्ष तो हे काम करतोय. जवळपास शंभर च्या आसपास मेंढर. त्यांना दररोज असं माळरानावर न्यायचं. ही जनावरं हुशार असतात. कळपात राहतात. शिस्तीत चरतात. एखादं दुसरं असतं आगाऊ म्हणून लक्ष द्यावं लागतं इतकच. गोदू च्या म्हण्याप्रमाने शेळी आणि मेंढी एकत्र फार खुशीन राहत नाहीत. त्यामुळे त्याच्याकडे, फक्त मेंढरच आहेत. 

आम्ही बसलो होतो तिथून बरोबर समोरच्या डोंगरावर ती मेंढर चरत होती आणि गोदू इतक्या दुरून त्यांच्यावर लक्ष ठेऊन होता. माझ्या मनात विचार आला, ही माणसं असं एकटं बसून दिवसभर काय विचार करत असतील. त्यांच्या मनातही भविष्याची स्वप्न असतील का? येणाऱ्या काळासाठी ते देखील आपल्याच सारखी तजवीज करण्यासाठी धडपडत असतील का? कधी नैराश्य त्यांच्या वाटी आलं तर ते त्याचा सामना कसा करत असतील? शहरात- गावात घर बांधून राहणाऱ्या सुरक्षित- सुशिक्षित समाजाबद्दल त्यांच्या मनात सुप्त असूया असेल का? त्यांच्या कळपासमोरून भरगाव वेगाने जाणाऱ्या तरुणांच्या मोटारसायकल बघून त्यांच्या मुलांना काय वाटतं असेल?

गोदू म्हणाला, पावसाळ्याची चार पाच महिने बरी जातात. चारा भरपूर मिळतो. पण त्या नंतर मात्र भटकंती सुरू होते. वाट मिळेल तीकडे. दूर च्या प्रांतात. कधी गुजरातच्या सोनगड, व्यारा, सुरत च्या दिशेनी तर कधी मध्य प्रदेशातील खेतिया, देवास, खंडवाकडे. नाहीतर महाराष्ट्रातीलच जवळपासच्या जिल्ह्यात. सोबत त्यांच्या प्रमाणेच एक किंवा दोन कुटुंब. कधी बैलगाडी कधी पायी, सोबत चालती मेंढर. सहा सात महिन्यात ती मोठी होतात. मग त्यातीलच काही विकली जातात तर काही नवीन जन्माला येत राहतात. त्यामुळे कळपाची संख्या मेन्टेन रहाते. 

गेलं वर्ष मात्र खूप कठीण होतं म्हणाला, कुठला तरी आजार आला आणि अनेक मेंढर अचानक तोंडात फेस येऊन जागीच मरायला लागली. खंडीभर (वीस) मेंढरात तीन-चार रोज मरायची म्हणाला. काही कळपात तर सकाळी मेंढरांना घेऊन जाणारा मेंढपाळ संध्याकाळी फक्त हातात काठी आणि डोळ्यात पाणी घेऊन परतायचा. 

शासनाकडून काही अनुदान किंवा भरपाई मिळते का विचारले तर गडी हिरमुसला. म्हणाला काहीतरी योजनाबिजना आहेत पण आम्हाला त्या फार समजत नाही. मेडिकल स्टोअर्स मध्ये औषध मिळतात ती यांना देतो. कधीतरी गावात व्हेटर्नरी डॉक्टर येतो. त्याची मदत मिळते पण बराच काळ तर आम्हीं परक्या मुलुखात हिंडत असतो. 

एखादा शेतकरी शेतात मेंढी बसवण्याचे दिवसा प्रमाणे पैसे देतो. आठ नऊ दिवस मग आम्ही त्या एकाच ठिकाणी पाल ठोकून राहतो. शेतकऱ्याला खत मिळतं, आम्हाला जागा आणि मिठमिरचीला पैसा. उन्हाळ्यात मात्र कांदा, मका सारखी पिकं काढून झाल्यावर उरलेला पाला पाचोळा खाण्यासाठी शेतकऱ्यांना पैसा द्यावा लागतो.

माळरानावर पाल ठोकून राहताना भीती वाटत नाही का? या माझ्या प्रश्नावर मात्र त्याला हसू आलं. 

अनेक वर्ष आम्ही असेच जगतो. चोरण्यासाठी आमच्याकडे काहीच नाही, त्यामुळे चोराबिरांची भीती वाटतं नाही. फक्त कधी कुठे बिबट्या किंवा इतर जंगली जनावर आले की काळजी घ्यावी लागते. रात्री आम्ही आलटून पालटून जागतो, झोपतो. 

बऱ्याचदा एखाद्या शेतात चुकून मेंढर घुसली तर शिव्या खाव्या लागतात, प्रसंगी मारही बसतो. पण आम्ही कधीच काही बोलत नाही. बोलून आपलंच नुकसान होतं, आपण परक्या मुलखात असतो म्हणून गुमान ऐकून घ्यावं लागतं.

आमची मुलं या मेंढरात वाढतात त्यांच्यातीलच एक होऊन जातात. त्यांना जीव लावतात. जमलंच तर शाळेत जातात नाहीतर दिवसभर या कळपामागे. वर्षाकाठी शंभर मेंढी असलेला मेंढपाळ दीड ते दोन लाख रुपये कमावतो. त्यात त्याच्यासोबत त्याच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालतो. 

...................

...................

इथून पुढे, त्या मेंढपाळाचे जगणे, त्याचे उत्पन्न, त्याचे तुमच्या जीवनाशी, तुमच्या पगाराशी तुलना...मग तुमचं सुंदर जीवन, समाधान वगैरे गोष्टी मी इथं लिहीत नाही कारण त्या व्हाट्सअप विद्यापीठात आपण रोजचं वाचत असतो आणि तरीही आपल्याला हवं तसंच जगत असतो. त्यामुळे ते लिहिण्याला आता अर्थ नाही!

आपल्याकडे, ' जिप्सी ' या नावानी खूप साऱ्या कविता, ललित लिहिलं जातं. तिथे त्या साहित्यिकांना जिप्सी या शब्दाचा ' भटक्या ' हा अर्थ अभिप्रेत असतो.

या जिप्सी चा मात्र सध्या ट्रेंड आहे. आपल्या प्रोफाईल वर तो ऍड करून ग्लॅमर वाढवता येतं, असा समज!

एखादा अनेक नोकऱ्या बदलत असतो म्हणून स्वतःला जिप्सी म्हणतो तरं दुसरा वेगवेगळ्या गावातील त्याच्या रहिवासाला. एखादा कॉर्पोरेट क्षेत्रातील बिगी देखिल आपल्या नेहमीच्या फॉरेन टूर्स मुळे ट्विटर हॅण्डल वर स्वतःला 'कॉर्पोरेट जिप्सी', म्हणून डिफाइन करतो, तर एखादा ' हरले ' किंवा ' एनफिल्ड ' वाला हौशी एलिट प्रवासवीर (मराठीत कुल ट्रॅव्हलर) इंस्टा वर स्वतःला जिप्सी म्हणवून घेतो. 

त्यावेळी, वाटतं वर्षातील सहा सात महिने आपल्या लेकराबाळांना घेऊन मेंढरांचा कळप आणि त्याला सांभाळणारा तो 'रियल जिप्सी मेंढपाळ'  उन्हातानात, वाऱ्या-पावसात, डोंगर दऱ्यात जेंव्हा फिरत असेल, त्याला जसं हे जगणं जाणवत असेल. ते खरोखरच सोशल मीडिया च्या जिप्सी प्रोफाईल इतकं कुल असेल का? ग्लॅमरस असेल का?

#जगणं समजून घेतांना

( ' गंध ' ही भूतकाळातील अनुभवांवर आधारित 'नॉस्टॅल्जिक सिरीज', आणि 

'कातरवेळ चा कोलाहल की कल्ला' ही सभोवतालच्या जागा, परिस्थिती, घटनांवर आधारित लेखमाला लिहितोच आहे.

सोबत, ' जगणं समजून घेतांना' ही मला भेटलेल्या, भेटत राहणाऱ्या, आडवाटेवरच्या माणसांची गोष्ट ही लिहिण्याचा प्रयत्न करणार आहे. त्यातील हा पहिला लेख)

सातपाटील कुलवृत्तांत - रंगनाथ पठारे

सातपाटील कुलवृत्तांत - रंगनाथ पठारे

हल्ली वाचकांना, प्रेक्षकांना अगदी झपाटून टाकेल असं साहित्य किंवा सिनेमा फार कमी प्रमाणात येतात या विषयी खूप बोलले जातं. काही प्रमाणात ते खरं हि असावं. पण अपवाद असतातच.

मी नुकतीच रंगनाथ पठारे यांची वर्षभरापूर्वी पब्लिश झालेली, जवळपास आठशे पानांची , ' सातपाटील कुलवृत्तान्त ' ही महाकादंबरी नुकतीच वाचून संपवली आहे. अजूनही माझ्या डोक्यात त्या कादंबरीतील पात्रे कोलाहल माजवतायात. गेला आठवडाभर हे सतत होत आहे. या सात दिवसात कादंबरी वाचनाशिवाय मी दुसरे काहीही करू शकलो नाहीये!

इतकी गुंतवणूक ठेवणारी लेखनशैली, गेल्या सातशे वर्षांच्या इतिहासाची जोड देत, काही संशोधनातून तर काही लेखकाच्या प्रतिभेतून निर्माण झालेली पात्रे आपल्या समोर येतात आणि आपण त्यात अगदी वाहत जातो.

हे असं फार क्वचित माझ्या सोबत होतं. ब्रेकिंग बॅड किंवा हाऊस ऑफ कार्ड्स या सारख्या सिरीज बघतांना. किंवा वॉर अँड पिस ही लिओ टॉलस्टॉय ची महाकादंबरी वाचतांना,  भालचंद्र नेमाडेचीं हिंदू, श्री ना पेंडसे यांची तुंबाडचे खोत वाचतांना पूर्वी असं झालेलं मला आठवत.

सातपाटील कुलवृत्तांत ही देखील याच कुळीची कादंबरी मला वाटते. 

मराठी वाचकांना कादंबरी म्हणजे, श्रीमान योगी, छावा, महानायक, पानिपत, ययाती इत्यादी वीस तीस वर्ष जुन्या कलाकृतींची नेहमी आठवण येत असते. या सर्व निश्चितच त्या त्या काळातील महान कलाकृती. पण मराठी वाचक बऱ्यापैकी त्याच त्या काळात आणि वाचनात अडकून गेलेला दिसतो. त्यामुळे आजही भरपूर नवीन लिहिलं जातंय याकडे त्याच जरा दुर्लक्षच होत असं खेदाने म्हणावं लागतं.

त्या दृष्टीने सातपाटील कुलवृत्तांत ही काही महिन्यांपूर्वी आलेली दीर्घ कादंबरी महत्वाची आहे.

_____________________________________________

पुस्तकाच्या पाठीमागे छापलेला गोषवारा इथं देतोय:-

या कादंबरीचा गर्भित लेखक हा मराठीतला आजचा एक महत्त्वाचा लेखक आहे. कोणी कोणत्या जातीत जन्म घ्यावा हे आपल्या हाती काहीच असत नाही. हा लेखक मराठा जातीत जन्मलेला आहे. आपण कोण, कुठले, आपले पूर्वज कुठून आले, याचे कुतूहल सर्वांना असतेच. तसे ते या गर्भित लेखकालाही आहे. तसा शोध घेत काळात तो सातशे वर्षे मागे जातो. अशा अनेक टप्प्यांवर शोध घेताना तो जाती, धर्म, मानवी नाती आणि मानवी समुहांचे एकमेकात मिसळणे अनुभवतो. बौद्धिक पातळीवर तो हजारो वर्षे मागे जातो. तो आपले मराठा असणे याचा व्यापक अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करतो. ते पुन्हा त्याच्या विश्वभानाच्या उजेडात तपासतो आणि मांडतो. आपल्या कुळाचा शोध घेण्याच्या प्रयत्नाने सुरू झालेली ही गोष्ट एका माणसाची, त्याच्या कुळाची न उरता एकूण मानवी आत्मभानाच्या प्रकाशाची गोष्ट होऊन जाते. हे सारे एका विस्तीर्ण पटलावर एका बृहद् कहाणीच्या रूपात या कादंबरीतून प्रकट होते.

_____________________________________________

आपली मराठी भाषा आणि संस्कृती किती महान आणि अनेक भाषांना, संस्कृतींना जन्म देणारी आहे हे उदाहरणासह लेखक आपल्याला पटवून देतो. त्यासाठी लेखकाने केलेले दीर्घ संशोधन आणि अभ्यास आपल्या लक्षात येईल. 

आज जिथं तीन तासांचा सिनेमा दोन ते दीड तासांवर आलाय, कादंबरी अडीचशे-तीनशे पानात संपते. वृत्तपत्रातील ललित कॉलम्स देखील छोटे झालेत. दीर्घकथा लघु झाल्यात, लघुकथा तर इतक्या आकुंचन पावल्यात की त्यांना मायक्रो किंवा टाइनी कथा का म्हणू नये हा प्रश्न पडतो. या सर्वांमागे प्रमुख कारण सांगितलं जातं ते आजच्या वाचकाचं आणि प्रेक्षकाचं क्षणात ' डायव्हर्ट ' होणं कारण मनोरंजनाची अनेक साधन मोबाईल- इंटरनेटमुळे त्याच्या बोटाच्या टीप वर आहेत आणि तो क्षणात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी डायव्हर्ट होऊ शकतो ही चॉईस त्याला नवीन तंत्रज्ञानामुळे मिळाली आहे. 

अश्या वातावरणात, आपल्या पूर्वजांचा शोध घेत जाणारी, आठशे पानांची महाकादंबरी, स्वतः च्या लिखाणावर सतत कन्विक्षण ठेवून लिहिणे, त्यासाठी अनेक वर्षे खर्ची घालणं, आणि ती वाचतांना आपल्या लेखन शैली नी वाचकांना अगदी खिळवून ठेवणं, हे सोपं काम नाही. त्यासाठी लिखाणाची असाधारण प्रतिभा लेखकाच्या अंगी असावी लागते. रंगनाथ पठारे यांच्या या नव्या कलाकृतीला सलाम. 

श्रावणाचा नॉस्टाल्जिक महिना, देऊळ, श्रद्धा आणि माझा सिनेमास्कोप धर्म

 

श्रावणाचा नॉस्टाल्जिक महिना, देऊळ, श्रद्धा आणि माझा सिनेमास्कोप धर्म

आमच्या क्षेत्रात, कॅमेर्‍यातून शूट करतांना आम्ही,
' सिनेमास्कोप ' नावाचं एक तंत्र वापरत असतो. ज्यात वर आणि खाली एक काळी पट्टी असते आणि मध्ये उरलेल्या भागात, आपल्याला हवं ते दृश्य चित्रित करायचं असतं.
मी, ही वर आणि खाली असलेली काळी पट्टी माझ्या रियल जगण्यात सुद्धा जोडून घेतली आहे. त्यामुळे वरखाली असणाऱ्या त्या काळ्या स्ट्रीप मध्ये मला नको असलेले दृश्य लपवून देतो आणि फक्त हवं तेवढंच, मनाला पटणारे, भावणारे, तितकंच बघतो.

सध्या धर्म, श्रद्धा आणि अध्यात्म म्हटलं की या सिनेमास्कोप ची फार गरज जाणवते. त्या वरच्या आणि खालची काळ्या स्ट्रिप चा आकार मात्र दिवसेंदिवस मोठा होतं चालला आहे!

सोशल मीडियाच्या जगात तर, तत्त्वज्ञानाचं एक नवीन पर्व निर्माण झालं आहे. ज्यात अनेक संशोधनवीर, साहित्यिक, धर्मपंडित आपापले रिसर्च पेपर्स लेखाच्या माध्यमातून जोमाने जगासमोर मांडत असतात. त्यांचा सॅम्पल साईज किती किंवा रिसर्च साठी त्यांनी कुठली पद्धत अवलंबली आहे याबद्दल माहिती नाही पण त्यांच्या आग्रही लिखाणाबाबत मात्र कमाल वाटते.

सध्या पूर्वीचं सर्वच नाकारायच किंवा त्यावर सतत शंका घेत राहायची हा ट्रेण्ड आहे आणि त्यात धर्म तर सर्वात आघाडीवर. ज्याला जमेल तसा तो त्याचा अर्थ काढून मोकळा होतोय. तुझा ' बाबा ' (अध्यात्मिक गुरू) मोठा की माझा चमत्कारी यावर, देखील चढाओढ दिसते.

गेली अनेक वर्षे, मराठी नवीन वर्षाचा प्रारंभ म्हणून  पाडव्याला उभारत आलेली गुढी उभारायची नाही... त्याच्या मागचं शास्त्रीय कारण विसरून कुठल्यातरी नवीन मांडलेल्या थेअरी ला खरं मानायच...कुणी म्हणालं, सत्यनारायण पूजा करायची नाही कारण ब्राम्हण ती कधीच करत नाहीत...

सर्वांसमक्ष, मंदिरात जायचे नाही गेलात तरं तुम्ही कट्टर वाटाल...कुठल्याही व्हॉट्स ऍप ग्रुप वर श्री राम म्हणायचं नाहीं की जय माता दी लिहायचं नाही... त्यांनी तुमच्या सेक्युलर असण्यावर शंका घेतली जाईल...

रस्त्यावर कुणी ओळखीचं भेटलं की पारंपरिक पद्धतीने म्हणत आलेलो रामराम म्हणायचं नाही तर फक्त नमस्कार म्हणायचं...
आता तर प्रत्येक धर्मानेच नाहीतर जातींनी, त्यातल्या पोटजातींनी, आपापली नवीन शब्दमाला तयार केली आहे. ज्यात जशा घोषणा आहेत तशा प्रत्येकाचे वेगवेगळे झेंडे आहेत त्यांचे रंग आहेत. अहो, फोन रिसिव्ह करतांना
' हॅलो ' ऐवजी कुठला शब्द उच्चारायचा हे देखील ठरलेलं आहे!

एखादी पूजा फक्त त्यासाठी नाकारायची, कारण ती सांगणारा म्हणे स्वतः आपल्या घरी तसली पूजा कधीच करत नाही. बरं, नसेल करत. त्या कथेचा कुठलाही सिग्निफिकँस नसेल, हे ही मान्य.
पण ती पूजा होतं असताना घरात निर्माण झालेली प्रसन्नता विसरून कसं चालेल?

आरती नसेल पाठ. स्त्रोत्र ही नसतील माहीत. पण इतरांनी ते म्हणताना मला ते कानात काठोकाठ साठवून घ्यावे असे वाटत असेल तर? त्या वाटण्याला काय म्हणावं? आणि लहानपणापासून जे करत आलो आहे, त्याच काय करायचं? गोंधळ होतोय का? मुद्दामहून तो वाढवला जातोय का? तुम्हीं एकदाचं काय ठरवून टाका बाबांनो...!

आपण जन्म घेतो, तिथून पुढे ज्या समाजात, गावात वाढतो तेथील जिवन पद्धती, अभ्यासक्रमातील संकल्पना, भेटणारी माणसं, ठिकाणं, जागा... नकळत आपला पिंड घडवत असतात. त्यालाच तर आपण ' संस्कार ' म्हणतो. जे संस्कार वर्षानुवर्ष स्वीकारले जातात, टिकतात त्याला
' संस्कृती ' म्हणतो आणि रोजच्या जगण्यात आणि आपल्या कामात ऊर्जा देणाऱ्या श्रध्देला ' धर्म ' म्हणतो. हिचं तर व्याख्या आहे. अजून वेगळं काय असणार आहे?

गेल्या काही वर्षात कामाच्या व्यापात श्रावणाचा महिना तसा कळायचा देखील नाही. मुंबईतील धावपळीच्या जगण्यात नाही म्हटलं तरी लिमिटेशन्स येतंच.

लहानपणी मात्र हा काळ खास वाटायचा. शाळा सुरू होऊन महिना झालेला असायचा. नवीन वर्गात, मित्र जुनेच असले तरी प्रत्येक विषयाचे शिक्षक वेगवेगळे. बसण्याच्या जागा वेगवेगळया. नवीन वह्या पुस्तकांचा गंध, शाळेतून घरी परततांना श्रावणाच्या भुरभुर पावसात भिजताना, रस्त्यावरच्या डबक्यातील पाणी एकमेकांवर उडवत चालतांना, जगाची फिकीर नसायची. कुणी आपल्याला बघत तरं नाही ना? असं मुर्खासारखे दंगा मस्ती करत रस्त्यावर चालतांना कुणी आपल्याला नावं तरं ठेवत नसतील ना? असे प्रश्न कधी पडत नसत. अज्ञानात सुख म्हणण्यापेक्षा, निरागसतेच समाधानी जगणं होतं ते!

जसा वागण्यात मोकळेपणा होता तसाच स्वतः च्या श्रद्धा जपण्यात देखील स्वातंत्र्य होते. जग काय म्हणेल याची फिकीर नव्हती.

लहानपणी घरी सत्यनारायण पूजा असली की सकाळ पासून लगबग असायची. केळीची पाने, नारळ, झेंडूची फुलमाळ, सुटी फुले, दुर्वा, कापूर, अबीर यांची जमावाजमव.
माळ्यावर पडलेले बाजोट ( चौरंग ) शोधले जायचे, लाल कापडात गुंडाळून ठेवलेली सत्यनारायणाची फोटो फ्रेम काळजीपूर्वक बाहेर काढली जायची.
भटजी येण्याआधी जमेल तसा सर्व सामान आम्ही ठरलेल्या जागेत गोळा करून ठेवायचो. तरीही महाराज आले की अमुक आणा किंवा तमुक काही राहिले वैगरे सूचना करायचे. मग तेवढ्या पुरता गडबड व्हायची. शेवटी सर्व मिळाले की पूजा पार पडायची. भटजी कथा सांगायचे त्याकडे फार लक्ष नसायचं. पूजा संपल्यानंतर मिळणारा शिऱ्याचा प्रसाद, केळी वैगरे टाकून बनवलेले पंचामृत, यांवरच आमचं लक्ष असायचं!
घरभर पसरलेला उदबत्तीचा दरवळ, कापूरचा गंध... सगळं कसं प्रसन्न वाटायचं. नेहमीपेक्षा तो दिवस वेगळा वाटायचा.

पुढे कुणाकडे वास्तू पूजा असेल किंवा कसलीतरी शांती, हवन... त्यावेळी देखील ही प्रसन्नता कायम असायची.

श्रावणात साक्रीला शाळेच्या पाठीमागे असलेल्या मावल्यांच्या देवळात निवद-भोंन (नैवेद्य) चे ताट घेऊन जाताना मस्त वाटायचं. वाटेत वर्गातल्या मुली दिसल्या की लांबूनच स्माईल एक्सचेंज झाली तरी अख्खा दिवस मोहरलेला वाटायचा. तिथं वाहिलेले ते अन्न चिमण्या, कावळे खायचे तेंव्हा गम्मत वाटायची.

बाजूला असलेल्या, महादेवाच्या देवळात मात्र श्रावणात आनंदला उधाण यायचं. सार्वजनिक व्यायमशाळेच्या बाजूला आणि पाठीमागे नदी असणाऱ्या या मंदिरा बाबत काय सांगू? या दगडी मंदिराची रचना इतकी सुंदर होती की पुढे अनेक वर्ष कुठल्याही कथा-कादंबरीत गावातल्या देवळाचे संदर्भ आले तरी हे मंदिर डोळ्यासमोर उभे राहायचे.

नववी किंवा दहावीला, मराठीच्या अभ्यासक्रमात आम्हाला, ' कातरवेळ ' नावाचा धडा होता. या कथेची नायिका लग्न करून पहिल्यांदाच माहेरी येते, दिवसभर गावात फिरते. तिला कुठे शाळेचे शिक्षक भेटतात, तर कुठे वर्गमैत्रिणी. तिचं आपलं सर्विकडे सासरच कौतुक चाललेलं असतं. अगदी मावशीकडे जाते, मावसा तिच्या प्रतिष्ठित सासऱ्यांबद्दल विचारतात तेंव्हा त्यांच्याविषयी बोलतांना अभिमानाने तिचा उर भरून येतो.
संध्याकाळी मात्र घरी परतल्यावर कुणीही नसतं. सारेजण देवळातल्या कार्यक्रमात गेलेले असतात. तिला फार एकट वाटतं. तुळशी समोर बसून ती विचार करत असते आणि त्याच वेळी तिला गावातल्या ' त्या ' मंदिराची आठवण येते. दहावीत असताना महादेवाच्या याच मंदिराच्या पाठीमागे तिला तिच्या वर्गमित्राने गणिताच्या पुस्तकात लपवून प्रेमपत्र दिलेलं असतं...

शाळेच्या दिवसातील हा आमचा सर्वात आवडता धडा. अरिविंद गोखले यांनी १९३२-३४ साली ही कथा लिहिली असेल. पुढे ती अभ्यासक्रमात आली. पण इतक्या वर्षांनी देखील त्या कथेतील ते मंदिर, तिथला ओटा , तो गंध मला माझ्या गावातील या मंदिरात जसाच्या तसा जाणवायचा. उमलणाऱ्या वयात मंदिराच्या पार्श्वभूमीवर आधारित ती प्रेमकथा वाचून मोहरुन यायचं.

काही वर्षांपूर्वी आम्ही, मराठवाड्यातील आंबेजोगाईला
' तप्तपदी ' या सिनेमाचे शूटिंग करत होतो. सिनेमाचा काळ स्वातंत्र्य पूर्व दशकाचा होता. त्यावेळी देखील अगदीं तसेच मंदिर आम्हीं शोधून काढले होते. तिथे देखील नायक नायिकेच्या भेटीचे दृश्य चित्रित केले होते.

कसं असतं नाहीं, बालपणी कुठली तरी केलेली कृती, किंवा वाचनात आलेली कथा, बघितलेला प्रसंग... तुम्हीं पुन्हा आयुष्यात पुढे कुठेतरी जगत असतात. त्याचे संदर्भ असे कुठेतरी पुन्हा पुन्हा तुम्हाला भेटत असतात.

गुरुवारी मात्र गावाच्या बाहेर असलेल्या दत्ताच्या मंदिरात जायची आम्हाला ओढ असायची. मंदिरात जावेच लागेल अशी सक्ती कधीच नव्हती. तरीही आठवडाभर दत्ताच्या देवळात जाण्यासाठी आम्ही गुरुवारची वाट बघायचो. गावाबाहेर नदी ओलांडली की काही अंतरावर हे सुंदर मंदिर आहे. त्याचा मोठा परिसर. कृषी उत्पन्न बाजार समितीच्या आवारातील हे मंदिर अनेकांच्या भेटीचे हमकास ठिकाण होते. सुरवातीला वडिलांसोबत मोटारसायकल वर जायचो. दसरा-दिवाळी, प्रत्येक सणाची सुरुवात या मंदिराच्या भेटीने व्हायची. पुढे  मित्रांसोबत फिरण्याचे ती हक्काची जागा झाली. त्या फिरण्यात एक प्रकारचा, स्वातंत्र्याचा फिल असायचा. गावं सोडलं तरी कधी कॉलेजला एडमिशन मिळाली म्हणून, नौकर लागली म्हणून, लग्न झालं म्हणून अश्या अनेक प्रसंगांना नकळत त्या मंदिराकडे पाय वळतात. त्यात कुठलीही जबरदस्ती नसते, अंधश्रद्धा नसते.

निसर्गाचं वरदान लाभलेले ' कोकण ' मला जगातील सर्वात जिव्हाळ्याची सुंदर जागा वाटते. जन्मापासून कितीतरी वर्ष या कोकणाशी माझा अजिबात संबंध नव्हता. खानदेशातील आमच्या मराठी शाळेत, कोकणात उतरत्या छपराची कौलारू घरे असतात, कोकणातील कष्टाळू माणसे तिथल्या समुद्रातून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून उदरनिर्वाह करतात, इतकीच माहिती होती. पण भूगोलाच्या पुस्तकात कोकणच्या समुद्र किनाऱ्याचे, तिथल्या टुमदार घरांची,  ब्लॅक अँड व्हाईट चित्र खूप आकर्षिक वाटायची. पुढे मात्र या कोकणची इतकी नाळ जोडली गेली की पुन्हा पुन्हा तिथं जाण्याची कारणे मी शोधू लागलो. मुद्दामहून झी टीव्ही च्या सिरीयलचा प्रोमो शूट करण्यासाठी असेल किंवा स्टार माझा, अाय बी एन लोकमत या टीव्ही चॅनेल्सच्या जाहिरातींसाठी... अनेक प्रोडक्टसाठी मी मुद्दामहून अश्या कॉन्सेप्ट लिहिल्या ज्या फक्त कोकणात शूट करता येतील.  ' बारायण ' हा माझा सिनेमा देखील पूर्णतः कोकणाच्या मातीत शूट झालेला आहे.
आणि या सर्वांमागचं प्रमुख कारण आहे ते कोकणातली अनेक सुंदर मंदिर.
लाला चिऱ्याच्या भिंती, त्यावर वाढलेलं शेवाळ, पुढे भला मोठा लाकडी मंडप. वर कौलारू छत. खालच्या फरशीवर नुसतं बसून राहिलं तरी डिवाइन वाटतं. तासनतास मग मी एकाच ठिकाणी बसून राहतो. जोवर कुणी बोलवायला येत नाही, अगदीं तोवर. त्यावेळी, मनात कुठलीही प्रार्थना नसते, आरती म्हणत नाही, नारळ फोडत नाही की गुलाल उधळत नाही. मला फक्त गाभाऱ्यातील तो मिणमिणता दिवा आणि उदबत्तीचा गंध आपलासा वाटतो. कोकणातल्या अश्या अनेक पुरातन देवळांना मी भेटी दिल्या आहेत. तिथं जाऊन भरून पावलो आहे.

तुम्ही देशातील कुठल्याही प्रांतात जा. बहुतांश ठिकाणी मुख्य रस्त्याला लागून असणाऱ्या डोंगरावर एक छोटंस देऊळ असतं. तिथं पोहोचण्याची वाट ही दिसत नाही बऱ्याचदा. तरी इतक्या उंचावर ते कुणी बांधल असेल? हा प्रश्न मला नेहमी सतावत असतो.
गड किल्ल्यांची भटकंती करतांना, उंच डोंगरावर शेंदुराने फासलेले ते पुरातन दगडी मंदिर मला शहरातील किंवा खास भक्ती स्थळ म्हणून नावाजलेल्या भव्य मंदिरा पेक्षा जास्त कनेक्ट होतं.

मुंबई सारख्या महानगरात पहिल्यांदा गेलो तेंव्हा बोरिवलीतील गोराई या ठिकाणी सहाव्या माळ्यावरचा फ्लॅट राहायला मिळाला... तिथल्या खिडकीतून दूर गोराईची खाडी दिसायची सोबत एका मंदिराचा कळस... सूर्यास्ताला ते दृश्य खूपच मनमोहक वाटायचं. पण सोबत मोठा कचरा डेपो देखील होता तिथं. त्यामुळे एक विशिष्ट वास भरून राहायचा तिथल्या वातावरणात.
पण वर म्हटल्या प्रमाणे सिनेमास्कोप तंत्राने मी तो कचरा डेपो काळ्या पट्टीत झाकून, मंदिराच्या पार्श्वभूमीवर दिसणारे सूर्यास्ताचे ते मोहक दृश्य तासंतास बघत बसायचो.

परवा पेरेजपूर च्या पाठीमागे असणाऱ्या सालटेक च्या डोंगरावर बसलो होतो. सूर्यास्ताची वेळ. समोर मेंढरांचा मोठा कळप परतीच्या वाटेवर होता. पायथ्याच्या शेतातील खळ्यात बैलांच्या गळ्यातील घुंगारांचा येणारा आवाज, परतीच्या वाटेवर असणाऱ्या पक्षांचा चिवचिवाट, खाली गावातील मंदिरातून टेप वर लावलेल्या भजनाचे कानावर पडणारे स्वर... मला उगीच भरून आलं. डोळे बंद करून मी ते सर्व आवाज आपल्या आत साठवून घेतं होतो. माझ्या जगण्यातील हा सर्वात आवडता क्षण होता. हाच माझा धर्म. हेचं माझं अध्यात्म.

माझ्या मनातील या भावना सांगण्यासाठी कुठल्याही कट्टरतेची उभ्या आयुष्यात मला गरज पडली नाही.
कुणा विशिष्ट पक्षाचा झेंडा मला फक्तं या कारणासाठी हातात घ्यावा असं वाटलं नाही...
मला वाटतं नाही, माझ्या आत खोलवर मुरलेला हा धर्म असा सहज कुणीतरी काढून नेईल... त्यामुळे मला कधीही इनसीक्यूअर वाटत नाही.
ती माझी वयक्तिक जगण्याची पद्धती आहे, जन्मापासून जे जगत आलोय, तोच माझा धर्म आहे.

(#कातरवेळचा कोलाहल की कल्ला... काहीसं काहीतरी!)

कै. नानासाहेब जे. यू. ठाकरे यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली.

सकाळी साडे-अकराची वेळ असेल. अमेरिकेतील न्यूजर्सी मध्ये गेल्या दशकभराहून जास्त काळ स्थायिक असलेल्या लक्ष्मीकांत जाधव या मित्राचा फोन आला. तिथे त्यावेळी पहाटेचे तीन वाजले असतील बहुदा. मित्र रात्री उशिरापर्यंत काम करत असतो. त्याला कुठून तरी ती बातमी कळाली आणि लागलीच खात्री करावी म्हणून त्यानी मला कॉल केला. तोवर मी ही मोबाईल बघितला नव्हता. संस्थेतील कुणाला विचारून सांगतो म्हणून मी फोन कट केला आणि व्हॉट्स ऍप वर सहज म्हणून बघितले तर पुढच्या पाच मिनिटात साक्रीच्या जवळपास पंधरा-सोळा ग्रुप्स वर नानासाहेब गेल्याची बातमी येऊन धडकली.

करोनाचा बिकट काळ, दररोज काहीतरी वाईट बातमी येते आणि मन उदास होतं. नानासाहेब दवाखान्यात दाखल झाले त्यावेळपासून उलट-सुलट चर्चा चालू होत्या. पण आठवडाभरापूर्वी त्यांची खास कॅमेर्‍याला दिलेली, हॉस्पिटल मधील थम्सअप करणारी पोज बघून बरं वाटलं होतं. ते बरे होऊन परततील अशी चर्चा सर्वीकडे ऐकायला मिळत होती.

एखाद्या व्यक्तीच्या आजारपणाची देखील तालुकाभर चर्चा होते म्हणजे ते व्यक्तिमत्त्व त्या प्रांतासाठी किती महत्वाचे आहे हे आपल्या लक्षात येईल.

अमेरिकेतील मित्र कॉल वर भरभरून बोलत होता. शाळेतील मंतरलेला काळ, तेंव्हाचा आदर्शवाद. न्यू इंग्लिश स्कूल मधील मोहरलेले दिवस आणि पर्यायाने नानासाहेबांसोबत, त्यावेळच्या विद्यार्थ्यांनी घालविलेला काळ, घटना आणि अनेक प्रसंग.
म्हणाला, राजकारण वैगरे सर्व ठीक पण त्यावेळचे सस्थेतील विद्यार्थी म्हणून नानासाहेबांबद्दल लिहायला हवं. आपल्या गावापासून इतक्या दूर परदेशात राहणाऱया मित्राला एखाद्या परक्या व्यक्ती बद्दल असं वाटतं असावं म्हणजे ती व्यक्ती निश्चितच खास असणार!

१९८५ च्या आसपास चा काळ असेल. साक्रीच्या शेतकी संघाला लागून असणाऱ्या आदिवासी कन्या छात्रालयात बालवाडीचा वर्ग भरायचा. त्यात आमच्यासारखी अठरापगड जातींची, वेगवेगळ्या आर्थिक स्तरातील मुले एकत्र शिकत होती. त्यावेळी जवळपास तीच एक बालवाडी असावी. मध्येच कधीतरी नानासाहेब तिथं चक्कर मारत. त्यावेळी सर्वांना आनंद व्हायचा. कारण, ' मामाच पत्र हरवलं' या खेळात स्वतः नानासाहेब मुलांच्या रिंगणात बसायचे आणि खेळ संपला की पार्ले-जी चे बिस्किट प्रत्येकाला वाटायचे, असं स्पष्ट आठवतं.

पुढे पाहिले ते चौथी आमची झेड पी च्या शाळेत गेली पण पाचवी पासून पुन्हा साक्री तालुका एज्युकेशन सोसायटीचे न्यू इंग्लिश स्कूल हे विद्यालय.
आमचा पाचवी ते बारावी ( १९९१-१९९९) हा काळ  नानासाहेबांच्या कारकीर्दीचा देखील महत्त्वाचा पिरियड होता असं म्हणावं लागेल.

सकाळी शाळेची प्रार्थना झाल्यानंतर आर वाय पाटील सर त्या दिवसाच महत्व माइक वर सांगत, सोबत कुणी गेल्याची बातमी असली की त्याला श्रद्धांजली वाहत. नानासाहेब दररोजच्या प्रार्थनेला नसत पण कधी ते आलेच तर तो दिवस स्पेशल वाटायचा. विद्यार्थ्यांसोबत शिक्षकांच्या हालचाली सुद्धा बदललेल्या जाणवायच्या. कुणाला त्यांच्या समोर आपण सुरू केलेल्या प्रकल्पा बद्दल माहिती द्यायची असायची तर एखाद्याला आपल्या वर्गातील विद्यार्थाचे यश सांगायचे असायचे. नानासाहेबांची कौतुकाची थाप मिळवण्यासाठी जसे विद्यार्थी आतुर असत तसेच शिक्षक देखील धपडत करत.

संस्थेचे संस्थापक आणि नानासाहेबांचे आजोबा शंकरराव चिंधुजी बेडसे आप्पा यांच्या जयंतनिमित्त १४-१५ डिसेंबरला शाळेत वकृत्व स्पर्धा आयोजित होत. त्यात खैरणार सरांसोबत नानासाहेबांचा पुढाकार असायचा. ब्रेन ड्रेन, डंकेल प्रस्ताव किंवा अयोध्येमध्ये राममंदिर बनवायला हवे की दुसरेच काही असे तत्कालीन महत्वपूर्ण विषय तिथं हाताळलेले आठवतात.
गेल्या वर्षी सर्वोच्च न्यायालयात, राम मंदिराचा निकाल लागला होता त्यावेळी त्याची प्रकर्षाने आठवण झाली होती.
कारण निकाल आत्ता लागला तरी त्यावेळी आम्हा विद्यार्थ्यांना हा क्लिष्ट विषय समजून घ्यायला मदत झाली होती. किंबहुना सभोवतालच्या सामाजिक, राजकीय घडामोडींबद्दल मत बनवताना कुठले निकष लावायला हवेत याची जाणीव या वकृत्व स्पर्धांच्या विचारांमुळे होत होती.

स्वातंत्र्य दिवस, प्रजासत्ताक दिन किंवा बक्षीस समारंभ असो किंवा कुठले खास पाहुणे शाळेला भेट देणार असोत. नानासाहेब अश्या प्रत्येक वेळी आपल्या भाषणाने कार्यक्रमाची सुरुवात करत. त्यावेळी स्वच्छ पांढऱ्या पोशाखात किंवा राखाडी सफारी सुट मध्ये असणारे नानासाहेब प्रसन्न वाटतं. विद्यार्थीदशेत खरंतर मोठमोठाली भाषणं बोर व्हायची. पण नानासाहेब बोलायला उठले की  विद्यार्थी ते लक्षपूर्वक ऐकत. कारण त्यांचं वकृत्व विद्यार्थ्यांना समजेल असं सोपं आणि मधाळ असे. उगीच पाहुण्यांना इंप्रेस करण्यासाठी ते क्लिष्ट शब्द वापरत नसत.

शाळेच्या सध्याच्या ऍडमिनिस्ट्रेटिव्ह इमारतीचे बांधकाम त्यावेळी चालू होते. सोबत ना. बू. अहिरराव छात्रालयाच्या वस्तीगृहाचे सुशोभीकरण... त्यावेळी शिक्षकांची विद्यार्थ्यांकडून श्रमदानाची अपेक्षा असायची. नानासाहेब स्वतः त्या श्रमदानाचे महत्व पटवून द्यायचे. त्यावेळी, नानासाहेबांचे शब्द ऐकून, आपण खरोखरच आपल्या शाळेच्या कामासाठी महत्त्वाचे योगदान देत आहोत असे वाटायचे आणि मुल जोमाने काम करायचे.

त्यावेळच्या राजन पवारांसारख्या तरुण कला शिक्षकाला शाळेच्या सुशोभीकरणासाठी अनेक कल्पना सुचत आणि ते  नानासाहेबांच्या मार्गदर्शनाने लागलीच पूर्ण देखील करत. डी डी नांद्रे सरांचे सुंदर अक्षरातील फलक लेखन असेल किंवा अग्रवाल सरांचे फळ्यावर लिहिलेले करंट अफेयर्स... शाळा सुंदर दिसण्यासाठी जे जे शक्य आहे ते ते आजही तुम्हाला संस्थेच्या कुठल्याही शाखेत जाणवेल. मी तुम्हाला पैजे वर सांगू शकतो की, संस्थेच्या शाळातील रचनांमध्ये दिसणारी सौंदर्यदृष्टी इतर कुठल्याही तालुक्यातील शाळांमध्ये दिसणार नाही. याच्या पाठीमागे निश्चितच त्या संस्थेचा कार्यभार सांभाळणाऱ्या नानासाहेबांचा सिंहाचा वाटा असेल.

सातवीत असताना वर्गातील सुंदर हस्ताक्षर असणाऱ्या मुलांची एक टीम बनवलेली आठवते. त्यात मुलांना प्रत्येकी पन्नास ते सत्तर पोस्ट कार्ड लिहायची होती. त्यात नानासाहेबांना शिक्षक आमदार पदासाठी आपण पाठिंबा द्यावा असा विनंती करणारा मजकूर होता. आजच्या फेसबुक व्हाट्सअप सारख्या सोशल मीडियाच्या जमान्यात येथे एकाच वेळी लाखो लोकांपर्यंत पोहोचता येतं, त्याकाळी या अशा पोस्ट कार्ड द्वारे आम्ही विद्यार्थी आणि शिक्षकांनी अनेक पत्र लिहिली होती. बोटं दुखली होती पण सुंदर हस्ताक्षराची आणि आपल्या मनातील विचार मांडण्याची सुरुवात कदाचित त्यावेळीच झाली असावी.

१९९२ ला संस्थेला पन्नास वर्ष पूर्ण झाली तेंव्हा सुवर्ण महोत्सवानिमित्त शाळेच्या पटांगणावर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले होते त्यावेळी तालुक्यातील आणि बाहेरच्याही अनेक खेड्यातील विद्यार्थी- शिक्षक यांची उपस्थिती होती. कार्यक्रम मोठा होता, प्रचंड गर्दी होती. प्रत्येकाची राहण्याची सोय करणं कठीण होतं त्यामुळे येथील स्थानिक विद्यार्थ्यांना आपल्या सोबत, त्यांच्या घरी एक किंवा दोन बाहेरगावच्या मुलांना मुक्कामासाठी नेण्याची शाळेने विनंती केली होती. मोठा अभिनव उपक्रम होता तो. त्यावेळी बाहेरगावच्या अनेक विद्यार्थ्यांसोबत आमची मैत्री झाली होती.

घरी या मुलांना नेलं तेंव्हा आईला देखील संस्थेच्या पंचवीस वर्ष पूर्ण झाला तो रौप्यमहोत्सवी कार्यक्रम आठवला होता. त्यावेळी ती देखील शेवाळी येथील संस्थेच्याच शाळेची विद्यार्थिनी होती आणि तेंव्हा देखील असाच कार्यक्रम झाला होता. शेवाळीहून हे विद्यार्थी पायी दररोज साक्रीला येत होते. फक्त कार्यक्रमाची धुरा नानासाहेबांऐवजी संस्थेचे संस्थापक आप्पासाहेब बेडसे आणि नामदेवराव अहिरराव आप्पा यांच्या कडे होती असं म्हणाली.

म्हणजे पुढे संस्थापक सदस्यांच्या कार्याची धुरा वाहणाऱ्या नानासाहेबांनी रोप्यमहोत्सवा नंतर पंचवीस वर्षांनी सुवर्णमहोत्सवी जंगी कार्यक्रम यशस्वी करून संस्थेची शान अबाधित ठेवली होती. याला जबाबदारीच्या वारसाचे उत्तम हस्तांतर म्हणता येईल.

नानासाहेबांचे नेतृत्व संस्थापक सदस्यांन इतकेच सर्वमान्य झाले होते. त्यावेळी नानासाहेबांच्या कार्यकाळात अनेक नव्या संस्था, नवे उपक्रम अस्तित्वात आले होते, त्यांची पायाभरणी केली गेली होती.

न्यू इंग्लिश स्कूल मध्ये सतत नवीन विचारांचे कौतुक व्हायचे नवीन उपक्रम राबवले जायचे. आम्ही विद्यार्थी होतो त्यावेळी स्वतः डॉक्टर श्रीराम लागू आणि नरेंद्र दाभोळकर यांचे अंधश्रद्धा निर्मूलनाचे कार्यक्रम व्हायचे, शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या व्याख्यानाला शाळेच्या पटांगणावर अलोट गर्दी जमा व्हायची. सानेगुरुजी कथामाला आणि लोकमान्य टिळकांच्या पुण्यतिथी निमित्त होणाऱ्या वकृत्व स्पर्धांमुळे माझ्यासारख्या अनेक विद्यार्थ्यांना लिहिण्याचा आणि बोलण्याचा आत्मविश्वास निर्माण झालेला आठवतो.
बाबा आमटे यांच्या कुष्ठरोग निर्मूलन अभियानांतर्गत आम्ही विद्यार्थी, साक्रीच्या जवळपासच्या खेड्यात अनेकदा प्रबोधनासाठी जायचो. स्काऊट-गाईड कॅम्प असोत किंवा आंतरभारती, छात्रभारती यांचे शिबिर. महात्मा गांधी यांचे विचार पसरवणारी अलाहाबाद विद्यापीठाची गांधी विचार परीक्षा असो किंवा गीतेचा भावानुवाद सांगणारी गीतापठण स्पर्धा. पाठ्यपुस्तकातील अभ्यासा व्यतिरिक्त देखील एक चांगला विद्यार्थी घडवणारी संस्था आणि तिचे नेतृत्व करणारे नानासाहेब आणि त्यांचा सर्वच शिक्षक वृंद कुठेतरी विद्यार्थ्यांमध्ये या उपक्रमाद्वारे चांगले संस्कार आणि चांगल्या शिक्षणाचा पाया घालत होता. जसे नानासाहेब होते तसे अनेक खरोखरच आदर्श वाटतील असे शिक्षक देखील त्याकाळी होते. कदाचित म्हणूनच नानासाहेबांना त्यांचे उपक्रम खऱ्या अर्थाने अमलात आणता येत होते.

एकदा मंत्रालयाला भेट दिली त्यावेळी मुख्यमंत्र्यांच्या केबिन बाहेर देखील कधी असं वाटलं नाही जे नानासाहेबांच्या, तिसऱ्या माळ्यावर असणाऱ्या कार्यालयाबाहेर आम्हा विद्यार्थ्यांना वाटायचं. पिन ड्रॉप सायलेन्स. त्यावेळी जबरदस्त दबदबा असणारी ती पावरफूल जागा वाटायची. कदाचित हा आदर किंवा दबदबा म्हणा हवं तर... हा नानासाहेबांच्या इतरांप्रती असलेल्या वागणुकीतून किंवा समाजात त्यांनी कमावलेल्या आपल्या ओळखीतून निर्माण झाला असावा.

१९९९ नंतर शाळेचा संपर्क तुटला. त्यानंतर तिथं काय झालं, कसं झालं याची कल्पना नाही. फक्त ऐकीव माहितीवर विश्वास ठेवण्याची वृत्ती नाही. त्यामुळे आपण अनभिज्ञ आहोत असं म्हणणं वावग ठरणार नाही. अलीकडे सत्तांतर झाले वैगरे बातम्या ऐकल्या. पण काळ पुढे जातो तसे जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात बदल होतच असतात. ती नैसर्गिक प्रक्रियाच असते असं म्हणूया.

इतकी मोठी संस्था, अनेक ठिकाणच्या शाखा, शंभरावर कर्मचारी, हजारो विद्यार्थी... इतका मोठा पसारा सांभाळणे सोप्प काम नाही. उपर सामाजिक कार्य, राजकीय संघर्ष आणि त्यातही आपली सांस्कृतिक नाळ सुटू न देता, मिळालेल्या वैभवशाली वारश्याची तितक्याच संयमाने जपणूक करत, सत्तेचा माज/गर्व न करता अतिशय किचकट असं हे व्रत आयुष्यभर ताकतीने सांभाळणे फार कठीण आहे.
एकच घर सांभाळणाऱ्या सर्वसामान्यांना, संस्थेच्या माध्यमातून अशा अनेक घरांची जबाबदारी घेणाऱ्या नानासाहेबांच्या कर्तृत्वाची कल्पना येणारं नाही.
या बाबतीत नानासाहेब थोर म्हणायला हवेत.

विद्यार्थिदशेत कदाचित फार समज नसते, सगळं जग चांगलं वाटत असतं. समाजातील दुर्गुणी घटकांची जाणीव नसते. माणसाच्या चांगुलपणावर विश्वास असतो. आपणही काहीतरी चांगले निर्माण करू शकू असं मनगटात बळ असतं आणि भविष्याप्रति स्वप्न बघण्याची मनोवृत्ती असते त्यामुळे कदाचित जे जे चांगलं होतं तेवढंच आमच्या दृष्टीस पडत असेल. अनेक दुखावलेले घटकही असतील त्यांचंही म्हणणं काहीतरी वेगळं असू शकतं. पण शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांसमोर कसं असावं किंवा संस्थाचालकांची आपल्या शाळेतील कार्यक्रमांमध्ये किंवा एकूणच आपल्या वागणुकी मध्ये कुठले गुण असायला हवेत...याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे कैलासवासी नानासाहेब जे. यू. ठाकरे होत.

नानासाहेबांना जगभरता पसरलेल्या त्यांच्या असंख्य विद्यार्थ्यांच्या वतीने भावपूर्ण श्रद्धांजली.

(मध्यंतरी, शाळेचे माजी मुख्याध्यापक डी. डी. नांद्रे सरांचा नानासाहेबांच्या कार्यावर आधारित असलेला एक उत्तम लेख वाचनात आला तोही आपण वाचावा ही विनंती.)

( जेवढी नावे आठवली ती लिहिली. मला कल्पना आहे त्या पेक्षा कितीतरी अधिक मान्यवरांचा हातभार या संस्थेच्या प्रगतीला लागलेला असेल. नानासाहेबांच्या कार्यात त्यांची सोबत झाली असेल, मला कदाचित त्यांची कल्पना नाही म्हणून ती नावे लिहीन राहिलं असेल पण याचा अर्थ असा अजिबात नाही की त्यांचं कार्य कमी आहे किंबहुना त्यांना त्याचे श्रेय दिलं नाही. जेंव्हा एखादा वटवृक्ष वाढत असतो, तेव्हा त्याची मुळं मजबूत करणाऱ्या इतर घटकांची ही तितकीच मेहनत असते, त्या सर्वांच्या कार्याला सलाम)

दीपक बाळू पाटील.

# जगणं समजून घेतांना.

आक्का

कस्तुरा आक्का. एक वल्ली.

काल रात्रीचीच गोष्ट, जेवणा आधी आईला विचारलं, काय भाजी? म्हणाली गिलके...
थोडा मुड ऑफ झाला. पण चेहऱ्यावर दिसू दिलं नाही. मोठं झाल्याचा हा एक तोटा असतो.
लहानपणी मात्र असं काही उत्तर आलं की माझा दुसरा प्रश्न असायचा...
मग, आक्कांकडे काय केलय?
किंवा, मम्मीकडे काय बनवलय?

...हे नातं होतं.

आक्कांच्या हातची पाटोड्याची भाजी, डबुकडे सर्वात जास्त टेस्टी. दादांना लवकर कारखान्यात, तिथून मग शेतात जायचे असायचे त्यामुळे आक्कांचा स्वयंपाक लवकर व्हायचा. दादांना टीपॉय वर आक्का एकदम सिस्टीमेटिक ताट वाढून द्यायच्या. त्या ताटात सर्वच असायचं. ते बघून जेवणाची वेळ झाली नसली तरी आपल्याला ही भूक लागायची.

लहानपणी आक्का आणि मम्मी आईला, तू काय व कुसुम... असं उच्चारायच्या आणि आई त्यांना मान द्यायची त्यावेळी मला चकित वाटायचं. पण नंतर कळलं त्यांच्यात आई मुलीच नात होतं.

आक्का, कुणालाही काहीही बोलू शकायच्या. अगदीं, समोरच्या माणसाची भीडभाड न ठेवता. कारण त्यांचा स्वभाव बिनधास्त होता. आक्कांची स्वतः ची अशी एक डिक्शनरी असावी की काय असं वाटण्या इतपत त्यांच्या कडे अहिरणीतील नवे नवे शब्द असायचे. पुन्हा गॅलरी समोरील रस्त्यावरून जाणाऱ्या अनेकांना त्यांनी टोपण नाव बहाल केलेली होती. ते खास आक्कांच्या शैलीत ऐकून जाम मजा वाटायची. दुंड्या सर, पोलीस पिंट्या, ही काही उदाहरणे...

इतक्या वर्षांच्या साक्री तालुक्यातील संसारा नंतरही  आक्कांच्या बोलण्यातल माहेर संपलं नव्हतं. त्या लील्या... ऐवजी घी घ्या... असंच म्हणायच्या.

लहानपणी आमच्या दादांनी रागवल, एस जी साक्री वाल्यांनी बॉल दिला नाहीं किंवा कोठावदे बुक स्टॉल वाल्यानी काही तरी खडूस वाक्य फेकल की ज्याम राग यायचा.
पण, आक्कानी दुपारी त्यांच्या घरातून हाथ पकडून हाकलून दिलं तरी आम्हीं निर्लज्ज सारखे पुन्हा संध्याकाळी जाऊन बसायचो.
जिथं जितू दादा, बंटी आबा, भारती माई हे देखील हाकलले जायचे तिथं आपण, किस खेत की मूली असं वाटतं असावं!
त्याकाळात, कदाचित आक्का हिचं एक व्यक्ती असावी जीचा कुणाला राग येत नसावा.

माझ्या साठी आक्कांच सर्वात आवडत वाक्य म्हणजे, "दिपू खिरुज लई जाय बरका..." त्या दिवशी सर्वांच्या घरी खिरूज च्या पाटोड्या किंवा लाडू बनायचे.

मला वाटतं, गॅलरीमध्ये आक्कांच घर सर्वात जास्त हॅपनिंग आणि ग्लॅमरस होतं. त्यांच्या घरात अगदीं छोटी घटना घडली तरी ती स्पेशल असायची. त्यात सर्वांचा सहभाग असायचा. धाडण्याच्या शेतातील भाजलेल्या ओल्या शेंगा, द्रक्षांसाठी लागणारे बॉक्स आणि त्यावर मारायचा शिक्का, कपू बाईच्या लग्नातील पत्रिका घडी करून पाकिटात टाकने, प्लास्टिक चे गोल गोल डिजाइन वाले पडदे बनवणे किंवा लोकर ची पिशवी... हे सर्व आइटम्स आक्कांच्याच घरात बनवले जातील असा अलिखित नियम होता!

पुन्हा गॅलरीत कुणाकडेहि नव्हते अशा वस्तू फक्तं त्यांच्या घरी होत्या जसे की त्यांचा कलर टीव्ही, गोदरेज कपाटात ठेवलेले स्टेपलर आणि पंचिंग मशीन, नवे कोरे फ्रिज आणि पाण्याच्या बाटल्या, मधल्या घरात ठेवलेली काचेची कपाट, ज्यात सर्वात भारी कप बशी, सरबत देण्याचे काचेचे ग्लास, कपु बाईने साफ करून चमकून ठेवलेले असायचे.
त्यामुळे, यांतील कुठलीही गोष्ट लागली की आक्कांची आठवण काढली जायची.

आक्कांच्या घरातील कुठल्याही विषयावर होणारी चर्चा हा एक अफलातून प्रकार होता. त्याची सुरवात आक्का करायच्या आणि मधूनच उठून किचन मध्ये जाऊन चहा ठेऊन यायच्या. शोभा ताई, रत्ना माई गावाहून आल्या की आम्हीं ही जाऊन बसायचो. त्या काळात मला माझे छडवेल चे नातेवाईक कोण हे कदाचित सांगता आले नसते पण मी, जगू मामा, नऱ्हा मामा, पला, कैल्या, लक्समा आक्का, मंगल, नाराबाबा, लखा मास्तर इत्यादी कॅरेक्टर्स बद्दल कॉन्फिडन्टली बोलू शकलो असतो.

गॅलरीतली दुपार म्हणजे, एक पाय लांब आणि दुसरा दुमडून जात्यावर हरभऱ्याची डाळ भरडणाऱ्या आक्का, हे चित्र माझ्या मनात पुरतं कोरल गेलं आहे.
आक्का निवांत क्वचित बसल्या असतील असं वाटतं. नेहमी काहीतरी निवड, भरड, सोल असच करतांना आठवतात. मम्मी सोबत बहिणींचं तरं देवरे मावशीं सोबत मैत्रीच नातं असावं असं मला वाटतं. मागच्या दारी यांना हसून गप्पा मारताना पाहिलेल आठवत.

शेवाळीचे भाऊसाहेब गेले ही बातमी आली तो प्रसंग सर्वात वाईट होता. गॅलरीतील प्रत्येक घरात रडारड चालू होती. तोवर रघुदादांना नेहमीच शिस्तीत आणि फ्रेश बघत आलो होतो. त्यामुळे दादा समोर आले तरी उठून उभे राहायची सवय होती. पण त्या दिवशी मधल्या घरात, शंकराच्या फोटो समोर दादांना धाय मोकलून रडतांना पाहिलेला प्रसंग आजही आठवला तरी आंगावर काटा उभा राहतो. इतके मोठे दादा अश्या पद्धतीने रडतांना बघितल्यावर त्या वयात काहीच सुचत न्हवत. पण अश्या प्रसंगात देखील आक्का खंबीर उभ्या होत्या. दादांचं सांत्वन करत होत्या.

संतू भाऊ चा अपघात झाला त्याकाळात तरं दादा बरेच हळवे झाले होते पण आक्का खंबीर राहिल्या. कदाचित आतून त्यांना वाटतं असावं पण वरून तरी त्या सर्व चांगलं आहे असा आव आणायच्या. उलट आपण त्याला जगण्याचा पॉझिटिव अप्रोच म्हणून बघितलं तरं त्याच महत्त्व लक्षात येईल. 

सकाळी भाऊंना फोन केला तेंव्हा ते म्हणाले, आक्कानी करोनाची टेस्ट केली म्हणून कदाचित कच खाल्ली असेल आणि त्यातूनच हार्ट अटॅक आला असेल... त्यावेळीं मला प्रश्न पडला, इतक्या मोठ्या मोठ्या संकटाना धिरानी सामोरी जाणारी आक्का अशी बरे कच खाईल. कदाचित हे नियतीनं ठरवलेलं प्रारब्ध असेल. कारण सत्तरी पार केली तरी अक्का मात्र कणखर वाटायच्या.

खूप वर्ष संपर्क न्हवता. नौकरी संसार तो ही दूर मुंबईत. त्यामुळे आई आणि भारती माई कडून फक्तं खबर मिळायची. पण, माझा सिनेमा आला त्याकाळात अचानक एक फोन आला. मी एका शूट वर होतो. समोरून एका ज्येष्ठ बाईंचा आवाज आला. मी अक्का बोली राहिणू.
इतक्या वर्षांनी तो आवाज ऐकत होतो तरी कोणती आक्का हे मला लगेच समजलं.
" भाऊ तूले मी टी वी वर दखं. तू आते, पाहिले पेक्षा चांगला  दिसाले लागणा. तूनी बाई भी चांगली शे..."
आक्कांचा अचानक आलेला तो कॉल, माझ्या कायम स्मरणात राहील.

बापू, वारले तेंव्हा शोभा ताई कडे भेटायला गेलो तर आक्कांनी लागलीच मुका घेतला. मला भारी वाटलं.
भेटलो, की आजही मम्मी पप्पी घेतात हे नेहमीच आहे. पण आक्कांनी ही घेतली तेंव्हा आता त्या खूप हळव्या झाल्या आहेत की काय असं जाणवलं. पण मग मी तो विचार लगेच झटकून दिला. कारण अक्कांचा तो स्वभाव नव्हता. आक्का म्हणजे कणखर ही डेफिनेशन होती.

एकदा आमची मोटारसायकल चोरीला गेली. त्यावेळीं कारखान्याचे दिवसही फार बरे नव्हते. आई तरं हळवी होऊन रडत होती. नशिबाबद्दल बोलत होती. त्यावेळी, दादा आणि आक्का घरी आले आणि म्हणाले,
"दादा मना इतला सोना सारखा जावई चोरी व्हई गया, तूना मायक फटफटी नहीं ते दुसरी कितली भी मौल्यवान वस्तू चोरी जाती ते मी रडतू नहीं..."
त्या दिवसानंतर मात्र आमच्या घरात कुणीच चोरलेल्या मोटारसायकल चा विषय काढला नाहि!

आज सकाळपासून आईशी आक्कांबद्दल बोलतोय, ती म्हणतेय, आपण सर्व मनुष्य प्राणी. त्यानुसार आपल्यात इगो असतो, कधी कधी इर्षा असते, इतरांविषयी राग येतो त्यातून आबोला होता... इतकी वर्ष शेजारी शेजारी राहिल्यामुळे कधीतरी भांड्या ला भांड लागलं ही असेल.
आक्कांसोबत क्वचित असे प्रसंग घडलेही असतील पण आक्कनी कधी राग केला नाही की कधी मनात ठेवलं नाहीं. तेवढ्या पुरता मी अक्काला ऐकूनही द्यायची, ती ही गुपचूप ऐकून घ्यायची आणि दुसर्‍या दिवशी परत कुसुम कुसुम म्हणत जवळ यायची.

पुलं देशपांडेच एक गाजलेले पात्र आहे, अंतू बरवा नावाचं. मला, आक्का त्या अंतू बरवा सारख्याच वाटतात. पुलंच्याच भाषेत सांगायचं झालं तर, बाहेरून नारळा सारख्या कितीही टणक वाटल्या तरी आतून खोबर्‍या सारख्या मऊ!
आपल्याला पहाटे साडेचार वाजता उठून शेतात जाणारे शिस्तप्रिय दादा आठवत असतील पण त्यांना त्यावेळी चहा करून देणारी आक्का ही असेलच की.
इथ आपण एक दोन मुलांना वाढवताना थकतोय, तिथं सहा मुलामुलींना वाढवणं निश्चितच सोपं नसेल...

राजवाड्याची पडझड झाली. एक एक करून सर्वच घर सोडून जायला लागले. देवरे मावशी तर खूप आधीच धुळ्याला शिफ्ट झाल्या. नंतर आलेल्या सुनंदा आक्का ही आबा दक्षिण आफ्रिकेत गेले म्हणून गावी गेल्या. के. जे. दादांनी ही नवीन घर बांधल.
जितू दादाच लग्न म्हणून गॅलरीतून सर्वात आधी मम्मी गेल्या. मग काही दिवसांनी आक्काहि जाणारं ही बातमी आली.
त्यावेळी मला आठवतं, मी बाहेर शिकत होतो.
जोशी दादा मावशी, आक्कांचं घर आणि आमचे आई दादा इतकीच मंडळी राहिलेली. त्यात आई दादांना सर्वात मोठा आधार  आक्कांच्या घराचा होता.
आता ते ही कॉलनीत राहायला जाणार होते म्हणून बाहेर गावी होतो तरी गॅलरी सुनी झाली म्हणून लक्ष लागत नव्हत.

पडक्या गॅलरीत राहणारे आई-दादा आणि जोशी दादा मावशी आठवले की शिकणाऱ्या दिवसांत वाईट वाटायचं.
मग काही वर्षांनी जोशी मावशी गेल्या नंतर दादा. खूप वाईट वाटलं. त्यांना शेवटच्या दिवसांत आपण बघुही शकलो नाही ही खंत होतीच. मध्ये नाशिक ला एका लग्नात जोशी भाऊ भेटले. त्यावेळी दादा मावशींचा विषय निघाला तसे भाऊंचे चे डोळे पाणावलेले जाणवले. जुने दिवस आठवले. आमचे दादा जाऊनही दहा वर्षे झाली. गेल्या वर्षी के जे दादा गेले तेंव्हा राहुलनी बऱ्याच आठवणी सांगितल्या वाड्याच्या. आणि आता काल आक्का.

एखादी जागा तुम्हाला किती देऊन जाते. बालपण, संस्कार जगण्याचा अप्रोच असं बरंच काही.
आता असं वाटतं आपल ही अर्ध आयुष्य संपलं. वाड्यात फार-फार सतरा अठरा वर्षे राहिलो असेल. आता त्याहून अधिक जगल गेलं. म्हणजे वाड्यापेक्षा अधिक चा काळ बाहेर घालवला गेला. कधी बालपणीतल्या एखाद्या प्रसंगाचे स्वप्न जरी पडले तरी त्यात बॅकग्राउंडला वाडा आणि गॅलरीतील ते घरच येतं. अजूनही तिथल्या आठवणीं जात नाहीत. त्या हृदयाच्या एका कोपऱ्यात सदैव जपून ठेवलेल्या असतील. त्यात आक्कंची देखील एक फिक्स जागा असेल हे निश्चित!

बाळासाहेबा इतक्या दुरून आक्काची बातमी वाचून एका वाक्यात जर म्हणत असतील की she was like second mother to everyone... म्हणजे यातच सर्व आलं कि !

आक्का तुम्हाला भावपूर्ण श्रद्धांजली. 🙏

मस्त रमलोय मी

मस्त रमलोय मी

आभासी या जगात, आता मस्त रमलोय मी
कुणाचं तरी स्टेटस बघून समजायला लागलं आहे मला,
समोरचा खुश किंवा दुःखी...
एखादी पोस्ट बघून नसलेला अर्थ काढायची जडलीये मला सवय...
फक्तं, टाईम लाईन बघून ' समजून ' घेतोय मी एखाद्याच जगणं.

सॉल्लिड अनालिसेस जमायला लागलाय आपल्याला...
एक्सपर्ट च झालोय म्हणा हवं तरं!

वर्षानुवर्षे एकमेकांना साधं बघितलं नाही, तरी त्याला मित्र म्हणतो कारण, कॉमन ग्रुपचे मेंबर आहोत आम्हीं...
एकाच रस्त्यांनी समोरासमोर, चालत गेलो तरी बोलत नाही, पण फेबु वर ' म्युचल फ्रेंड्स ' आहोत आम्हीं...

स्टेटस वर रेगुलर कमेंट, सोबत स्माईली
पोस्ट ला दोंचार लाईक,
कधी तरी कमेंट किंवा लव्ह...
अर्थातच, ' टच ' मध्ये आहोत आम्हीं.

हॅपी बर्थ डे, अभिनंदन, R I P
सोबत ' ग्रेट ' ही जोडलंय मी,
त्यातून नक्कीच खुश होतो समोरचा, हे आपलं सॉल्लिड analysis आहे!

आता पूर्वी सारखा मी प्रत्यक्ष भेटतच नाहीं कुणाला,
उगाच वेळ जातो.
मित्रां सोबत खांद्यावर हाथ टाकून फिरण्यात कसली आलीय गम्मत
ना मी कुणाजवळ व्यक्त झालोय ना कुणी माझ्या खांद्यावर डोकें ठेवून रडलयं.
फालतू चा ड्रामा सगळा,
मी आपला खुश आहे...नेहमीच!

आपल्या सवडीने प्रवेश करतो आभासी दुनियेत,
काही मिनिटे, काही कमेंट्स
अनेक लाईक्स...
थोडे analysis थोडे judgemental
कशाला हवयं फ्री मधे tension

आभासी या जगात, आता मस्त रमलोय मी
आभासी या जगात, आता मस्त रमलोय मी


(#कातरवेळचा कोलाहल की कल्ला... काहीसं काहीतरी!)

काहीही असंबद्ध

काहीही असंबद्ध

दिवेलागणीला मन आतुर होत...
नकळत दुरवर कुठेतरी पोहचत
अस्पष्ट अधुंक काहीबाही आठवत राहतं.
उगीच आवंढा गिळला जातो.
कुणाची तरी आठवण येत राहते.
धुकं धुकं...
कुठले तरी दिवस
दूरवरची एखादी जागा...
अनोळखी ठिकाणचा प्रसंग...
एखादी व्यक्ती...कसले तरी आवाज
कदाचित गाणं किंवा संगीत
अगदीं काहीही...
आठवल की मग अस्वस्थ वाटतं. हुरहूर लागून राहते.
आपल्याच भावना, पण त्यावर आपला ताबा कुठे असतो.
कधी डोळ्यांच्या कडा ओलावतात तरं कधी खोलवर अडकून राहतं आत काहीतरी...

माळरानांवरचं एखादं झुडूप
जुन्या मंदिराच्या घुमटावर वाढलेलं शेवाळ
पायवाटेवरच वळणं
ओसाड हायवेवरची एखादी छोटी टपरी
रस्त्याच्या बाजूला उभ्या बैलगाडी खालच्या चुलीवर शिजनारी खरपुस भाकर
मध्येच शांततेचा भंग करत ट्रिंग ट्रिंग करत जाणारी सायकल
दूरवरच्या त्या एकट्या बंगल्या समोर भुरभुर पडणारा पाऊस
परतीच्या वाटेवर असणाऱ्या गुरांच्या गळ्यात बांधलेल्या घुंगरांचा नाद

खरंतर या सर्वांचं संबंध आहे तरी काय एकमेकांशी? काहीही असंबद्ध.
पण मग या हुरहुरनाऱ्या कातरवेळी,
डोक्यातील विचारांचं ही असच नाहीं का, काहीसं!


(#कातरवेळचा कोलाहल की कल्ला... काहीसं काहीतरी!)

अंतिम भाग - पांझरा कान सहकारी साखर कारखाना - एक निद्रिस्त काळपुरुष

प्रस्तावना:-

एक लेख लिहिला.

तालुक्याचा जिव्हाळ्याचा विषय म्हणून अनेक प्रतिक्रिया आल्या. कुणी राग व्यक्त केला तरं कुणी हळहळ. त्यातून अनेकांनी आठवणींना उजाळा दिला तर काहींना आपल्या या भूतकाळाची बोच मनात टोचून राहिली.

त्यातून दुसरा लेख लिहिला.

लोकं भावनिक झालीत. मग सावरली. म्हणाली, जे झालं ते वाईटच, पण काहीतरी करायला हवं.
मग अनेक प्रश्न उपस्थित झाले.
का करायला हवं? कुणी करायला हवं?

मग, आज हा अंतिम भाग लिहिला.

गावी अधून मधून येतंच असतो. सध्या करोना चा काळ, म्हणून इथलं वास्तव्य वाढलं. वेळ सत्कारणी लावावा म्हणून भटकंती. गावातल्या दुकानात जशी मंडळी भेटली तशी शेता खेताच्या बांधावर. सध्या पेरणीचा मोसम म्हणून बळीराजा कुटुंबासह रानातच भेटला. बाकी मंडळी सोशल मीडियाच्या माध्यमातून नेहमीच जवळ आहेत. त्यांचे ही विचार कळले. त्यातून हे लिखाण घडून आलं.

निचरा झाला म्हणून समाधान मानायच की इतक्या वर्षात काहीच कसं झालं नाही याची खंत!
पण असो, हे चालतच राहणार. तिघीही लेख एकत्र वाचता यावेत म्हणून हा खटाटोप.

कुणीतरी म्हटलंय, लोकशाही टिकवायची असेल तर समाजातील विचारी घटकांनी व्यक्त व्हायला हवं. समाजाला दिशा मिळाली तर उत्तमच पण किमान सत्य परिस्थितीची जाणीव व्हावी इतकीच अपेक्षा.

वाचकांचे आभार.

दीपक बाळू पाटील.
(लेखक - दिग्दर्शक)
M. 8108555442

( या आधीच्या लेखांना फेसबुकवर जॉईन असलेल्या अनेकांच्या प्रतिक्रिया आल्यात. नाव नसल्यामुळे व्हॉटसअप वर मात्र अनेकांची अडचण झाली. त्यामुळे या लेखात नाव आणि नंबर देतोय. प्रतिक्रियेसाठी आपण मेसेज करू शकता. आपला अभिप्राय मोलाचा आहे. धन्यवाद.)

अंतिम भाग - पांझरा कान सहकारी साखर कारखाना - एक निद्रिस्त काळपुरुष

शालेय शिक्षण पूर्ण झालं तसं साक्री सोडलं. ते सोडावच लागणार होतं. त्याशिवाय पर्यायच न्हवता. गेली वीस- बावीस वर्ष अनेक शहरात राहिलो. कधी शिक्षणासाठी तर कधी कामासाठी भटकंती चालूच आहे. अनेक जवळचे, दूरचे प्रांत बघितले. कित्येक देशांना, तेथील शहर आणि गावांना भेटी दिल्या पण साक्री मात्र डोक्यातून जात नाही. 

आता गावं बदललं, जागा बदलल्या आणि माणसंही बदललीत. तरीही सुट्टी मिळाली की गावी येण्याची ओढ कायम असते. 

साक्री शहराची अगदी मध्यवर्ती जागा म्हणजे लक्ष्मी रोड. एस जी साक्रीवाला, ओम शांती, होम गार्ड ऑफिस, दिना स्टोअर्स, जिथं आम्हीं राहायचो तो राजवाडा आणि तिथला तो मध्यवर्ती चौक. त्यामुळे त्या काळात तालुक्यातील कुठल्याही घडलेल्या महत्वपूर्ण घटनांचा साक्षीदार!

त्यावेळचा इथला ' चार्म ' वेगळा होता. ती खऱ्या अर्थाने तालुक्याची मध्यवर्ती जागा होती.

1990 ते 99 या दशकात साक्री तालुका देखील बऱ्यापैकी चळवळ्या होता. देशाचा विचार करता, एक तालुका म्हणजे अगदीच छोटा प्रांत. पण देशभरात ज्या महत्वपूर्ण घडामोडी होत होत्या त्याचे पडसाद मात्र निश्चितच साक्रीतही दिसून यायचे.

"कसम राम की खाते हैं, मंदिर वहीं बनाएंगे ", म्हणणाऱ्या अडवाणींच्या देशपातळीवरील चळवळीची अगदी छोटी का होईना झलक इथं होती. 

हातात लाल बावटा आणि छातीवर लाल बिल्ला टोचून शरद जोशींच्या शेतकरी चळवळीच्या आंदोलनाची ठिणगी तिथं पेटताना मी बघितली आहे.

राज्यातील कॉंग्रेस सरकारच्या जवळपास तीस वर्ष चालेल्या सरकारची सद्दी संपवून बाळासाहेब ठाकरेंच्या शिवसेना भाजपच्या युती सरकारच्या रुपात पहिल्यांदाच झालेला बदलाव आणि त्या पाठोपाठ गल्ली गल्लीत त्यांचे लागलेले पोस्टर्स आणि त्या खाली लिहिलेलं 'गर्व से कहो हम हिंदू है', चे घोषवाक्य मला आजही त्यावेळच्या किराणा दुकानात कुठल्या भागात चिटकवलेले होते हे सांगता येईल. 

कुडकुडणाऱ्या थंडीत, सव्वीस जानेवारी किंवा पंधरा ऑगस्टला पहाटे, माध्यमिक शाळांच्या प्रभात फेऱ्या आणि त्यात मनापासून, "भारत माता की जय" म्हणणारे विद्यार्थी, शिक्षक आणि गावकरी आजही आठवले की अंगावर काटा उभा राहतो.

उसाला भाव मिळालाच पाहिजे म्हणून पोट तिडकीने ओरडणाऱ्या शेतकऱ्यांचा लांबच लांब मोर्चा... 

कारखान्याच्या कामगारांचे शेतकी संघाच्या पटांगणावर होणारे उत्स्फूर्त मेळावे. त्यात त्या काळच्या तडफदार कामगार नेत्यांची भाषणे. 

ताठ कण्याचे, प्रसंगी संस्था चालकांबद्दल देखील उघड बोलणारे, खऱ्या अर्थाने असलेले 'आदर्श शिक्षक' असोत किंवा आपण शेतकरी आहोत हे अभिमानाने सांगणारे तालुक्यातील मान्यवर शेतकरी. प्रत्येकाचा वावर हा असा ठाशीव आणि रुबाबदार होता. 

पांढरा शुभ्र सदरा, डोक्यावर गांधी टोपी, एका हातात धोतराची कास तरं दुसऱ्या हातात काठी, पायात कोल्हापुरी वहाणा किंवा कासाऱ्याच्या मोची वाड्यातून बांधून घेतलेले बूट... अश्या रुबाबदार अवतारात वावरणारे म्हसदी, कासारे, मालपूर, धमणार, दहिवेल, पिंपळनेर, छडवेल कोरडे, निजामपूर, भाडणे, दारखेल, छाईल किंवा वसमार चे प्रगत शेतकरी. जे तालुक्याच्या गावी देखील आपली आब राखून होते. त्यात काही ज्येष्ठ स्वातंत्र्य सैनिकही होते. त्यावेळी खऱ्या अर्थाने ' शेतकरी राजा' या शब्दाला अर्थ होता. आत्तासारखी, ज्यांच कुठेच काही झालं नाही म्हणून, आमचा पुतण्या शेती करतो अशी व्याख्या नव्हती! 

पांडुरंग शास्त्री आठवलेंची ' स्वाध्याय ' ही आध्यात्मिक चळवळ असेल किंवा दाभोळकरांची 'अंधश्रद्धा निर्मूलन' जनजागृती मोहीम.

यदुनाथ थत्ते यांची 'राष्ट्र सेवा दल' चळवळ, 

साने गुरुजींच्या विचारांनी प्रेरित 'अंतर भारती' शिबिर असू देत की, शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांचे व्याख्यान प्रत्येक ठिकाणी साक्रीकरांची गर्दी व्हायची. 

आम्हीं लहान होतो, फार कळायचं नाही पण या गर्दीचा भाग होऊन जे कानावर पडायचं, डोळ्यांना दिसायचं, त्यानी आमचा पिंड घडत गेला.

ज्याला आजच्या भाषेत आपण ' इनडायरेक्ट इफेक्ट ' असं म्हणतो! 

हा 'इनडायरेक्ट इफेक्ट' जसा संस्काराचा असतो तसाच इकॉनोमी चा देखील असतो. 

एखादा उद्योग व्यवसाय जेंव्हा तालुक्यात उभा राहतो तेंव्हा अनेकांना नोकऱ्या मिळतात. त्यावर त्या नोकरदाराचे अख्खे कुटुंब पोसले जाते, शेतकऱ्यांचा कच्चा माल आकर्षक किंमतीत विकला जातो. हे झाले डायरेक्ट फायदे.

पण इनडायरेक्ट फायदे देखील अनेक असतात. जे आपल्याला सहज दिसत नाहीत.

मागचे लेख वाचून असंख्य प्रतिक्रिया आल्या होत्या. त्यातील एक, आमच्या छडवेल पखरूणच्या मित्राची होती. पांझरा कान कारखाना चालू होता त्यावेळी त्यांची छडवेल फाट्यावर एक छोटी किराणा टपरी होती ज्यातून सुरत कडून येणारे ऊस तोडणी मजूर खरेदी करायचे. दुकान छोटे होते पण शेतीला जोडून असलेले ते त्यांचे महत्वाचे उत्पन्न होते. पण जिथं कारखानाच बंद पडला तिथं या बिचाऱ्या छोट्या टपरीची आणि त्यावर चालणाऱ्या कुटुंबाची दखल कोण घेतय?

अशी अनेक उदाहरणे आहेत. प्रत्येकाची कहाणी इथं लिहिणं शक्य नाही पण वरील प्रतिक्रिया प्रातिनिधिक  होती.

परवा आमच्या शाळेचे माजी मुख्याध्यापक भेटले. त्यांनीही लेख वाचला होता. म्हणाले, मला ही कारखान्याच्या नोकरीची संधी मिळाली होती. पण त्यावेळी मी छडवेल कोरडेला उपशिक्षक म्हणून रुजू झालो होतो. कारखान्याचा पगार अनेक पटींनी जास्त होता म्हणून मला ती नोकरी करायची होती. पण खूपच विचार करत राहिल्यामुळे हातची संधी गेली आणि ती नोकरी हुकली. 

साक्रीच्या बाजारपेठेत दुकान असलेला एक व्यापारी मित्र म्हणाला, तालुक्यातील विविध शाळांमध्ये शिकवणारे शिक्षक - शिक्षिका, थोडे इतर सरकारी आणि बैंक वैगेरेचे कर्मचारी हे आमचे प्रमुख कस्टमर. बाकी शेतकरी जीवनावश्यक वस्तूंच्या पलीकडे जात नाहीत. त्यामुळे सध्या फक्त या पगारदार मंडळींमुळे तालुक्याची अर्थव्यवस्था चालू आहे असं म्हटलं तरी वावगं ठरणार नाही!

खरंतर, आज संपूर्ण साक्रीची बाजारपेठ चालवण्यात 80 टक्के हाथ शिक्षकांच्या पगाराचा आहे आणि एक माजी शिक्षक कारखान्याच्या नोकरी बद्दल असं बोलत होते. यावरून त्यावेळचा कारखाना आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या रोजगाराचे महत्त्व लक्षात येईल. 

गेल्या पंधरा सोळा वर्षात आठवून बघा, आपल्या आजूबाजूची मित्रमंडळी. कुणी इंजिनिअरिंग केलंय. कुणी BE, Diploma किंवा ITI. कुणी BSc Agri, किंवा शेतकी. Pharmacy, MBA झालेली ही अनेक मंडळी आहेत. त्यांपैकी किती लोकं तालुक्यात कामाला आहेत? बोटांवर मोजण्या इतके किंबहुना त्याहून कमी!

कारण, त्यांच्या शिक्षणाला साजेस कामच इथे नाही. 

BEd, DEd, BPhEd ची तर फौज आहे.

त्यातील ज्यांच्या ओळखी होत्या, संस्था चालकांना वीस पंचवीस लाख देण्याची तयारी होती, अशांना नोकऱ्या मिळाल्या. बाकी बिचारे मात्र शेताच्या बांधावर बसून आपण खरंच इतकं शिकायला हवं होतं का? हा विचार करत बसलेत.

एखाद्या संध्याकाळी, कासाऱ्याच्या समर्थ मंदिराकडचा रस्ता, म्हसदीचा धमनार रोड किंवा साक्री चा पेरेजपूर्, आंबापुर रस्ता... अश्या कुठल्याही ठिकाणी जा, तिथं रिटायर्ड मंडळी भेटतील. तुम्ही विचारले नाही तरी ते स्वतःच आपला मुलगा मुंबई, पुण्यात कसा पन्नास हजार महिना कमावतो, स्वतःच फ्लॅट घेऊन पंधराव्या माळ्यावर राहतो, कुणाच्या अध्यात ना मध्यात राहता कसा कंपनीच्या गाडीत ऐटीत प्रवास करतो, असल्या फुशारक्या मारतांना दिसतील. 

पण त्याचवेळी तो मुलगा बिचारा दोन-दोन तास शहरातील ट्रॅफिकमध्ये अडकून पडत असेल, लोकलच्या गर्दीत गुदमरून जात असेल... वनबीएचके चा ई.एम.आय. भरता भरता आपले अख्खे तारुण्य वाया गेले असा विचार करत असेल...

गावात आल्यावर, शेजार पाजाऱ्यांसमोर बापानी इतकं कौतुक करून ठेवलं असेल की ते पोरगं गुपचूप परत शहरात मिळेल ती नोकरी करत बापाच्या फुशारकीला जपत गपगुमान जगत असेल. 

सोशल मीडियाच्या दुनियेत जसं एक आभासी विश्व असतं. जिथं फक्तं आनंदी फोटोंमध्ये, आनंदी चेहरे असतात... तशीच काहीशी ही 'आभासी प्रगती' म्हणता येईल!

फार पूर्वी पुण्याच्या निसर्गरम्य आणि शांत वातावरणामुळे  त्यास रिटायर्ड लोकांचे शहर म्हणायचे. आता तसंच साक्रीला देखील म्हणायला हवं. 

' रिटायर्ड लोकांचा तालुका' !

कारण, इथं फक्तं म्हातारे मायबाप किंवा शाळकरी वयातील मुलं राहतात. काम करणारी, कमावती तरुण पोरे मात्र सूरत, बडोदा, मुंबई, पुणे नाशिक... वाट मिळेल तिकडे...

कारण, आपल्या तालुक्यातच राहण्याची इच्छा असूनही त्यांना संधी कुठे आहे?

इथं पूर्वी सारखी ना कुठली चळवळ शिल्लक राहिली आहे ना कुठले आंदोलन. एकमेव उद्योग होता तोही बंद. 

दुसरं नोकरी मिळू शकेल असं कुठलच साधन नाही. 

नाही म्हणायला, इथलं भौगोलिक महत्व जाणून,  

' सुजलॉनची ' विंडमील आणि ' गेल ' चे सोलार पॅनल आलेत. पण तिथल्या पेक्षा कुठल्यातरी स्मशानभूमीत  जास्त कर्मचारी कामे करत असावेत अशी परिस्थिती!

गावे ओस पडलीत. पर्याय नाही म्हणून शेती. काही अपवाद आहेत, जोड धंद्यातून प्रगती करणारे. पण त्यांनाही फार पर्याय नाहीत. त्यातला एक होतकरू मित्र म्हणाला,

गेल्या वर्षी कधी न्हवे इतका पाऊस झाला. पांझरा, कान जामकी, तालुक्यातील होते नव्हते ते ओढे नदी-नाले सर्वच ओसंडून वाहत होते. विहिरी भरल्या. उसाची आठवण आली. 

म्हणाला, दहा एकर क्षेत्रात एकच मोठं पिकं घेतलं तर मेंटेनन्स ला सोपं जातं. आपला कारखाना बंद म्हणून,

' द्वारकाधीश ', ला नंबर लाऊन पाहिला. पण त्यांच्याच परिसरातील अनेक नंबर्स होते. ते साक्री तालुक्याला कसे प्राधान्य देतील. काहींना बिवारे मिळालं ही. आम्हाला मात्र नाही. म्हणून, कांदा लावला. पिक जोरदार झालं. त्यामुळे साठवून ठेवला. आता करोना आला. विक्री नाही म्हणून अर्धा सडून जातो की काय ही भीती आहेच.

दुसरा म्हणाला, जोड धंदा म्हणून म्हशी घेतल्यात. साक्रीला जाऊन सर्व दूध विकणे परवडत नाही. विकलेही जात नाही. शहरात साठ सत्तरचा भाव मिळतो, गावात चाळीस पंचेचाळीसला सोडून द्यावं लागत. 

पूर्वी एक भाऊ, साक्रीत नोकरीला तर दुसरा गावी शेतीत, अशी रचना होती. नोकरी करणारा किराणा बघायचा तर शेतीवाला अन्नधान्य. त्यामुळे त्या कुटुंबाचा बॅलेन्स होऊन जायचा. 

पण आता परिस्थिती बदलली. नोकरी करणाऱ्याची मुलं शहरात वनबीएचके च्या चक्कर मध्ये अडकलीत तर गाववाल्यांची मातीच्या छपराच्या डागडूजीत!

नव्वदच्या काळातील साक्रीच्या, शेतकी संघात ऐटीत वावरणारा शेतकरीच काय तरं ' शेतकी संघ' देखील नामशेष झालाय. ना कामगारांचे अस्तित्व आहे ना शेतकऱ्यांचे. त्यामुळे, कुठली आलीत आंदोलनं नी कुठली आलीय चळवळ? म्हणून मग शेतकी संघाच्या पटांगणाचा देखील काय उपयोग? टाकलीत तिथं दुकाने बांधून!

हा देखील एक, ' इनडायरेक्ट इफेक्ट ' बरं का!

महाराष्ट्रातील, ' लातूर ' हा असा तालुका आहे जिथं उन्हाळ्यात पिण्याचे पाणी देखील मिळत नाही. टँकरच  काय तर पिण्याच्या पाण्याची रेल्वे तिथे पोहचवावी लागते. तरीही तिथं साखर कारखाना आहे. MIDC आहे. थ्री स्टार हॉटेल्स आहेत, अहो, थियेटर, मल्टिप्लेक्स देखील आहेत... कारण इच्छाशक्ती आहे. 

तरीही, मराठवाडा किंवा विदर्भाचं समजू शकतो. तिथल्या काही तालुक्यात खरंच निसर्गाने अवकृपा केलीय. पाणी नाही. जमिनी नापीक आहेत. 

पण आपल्याकडे तर सर्वच आहे. सुपीक जमीन, मुबलक पाणी, तरीही...

' झुंज ', नावाचा एक जुना मराठी सिनेमा होता. त्यात तमाशातील एका गाण्यात सवाल-जवाब आहे. त्याच्या ओळी पूर्वीच्या आणि आत्ताच्या साक्री तालुक्याच्या परिस्थितीला अगदीं चपखल बसतात...

कोण होतास तू, काय झालास तू

अरे वेड्या कसा वाया गेलास तू...

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला टायटॅनिक नावाचं अतिप्रचंड ब्रिटिश जहाज पाण्याखाली बुडालं. त्यात अनेक लोकं मेली. अजूनही अधून मधून संशोधक पाण्याखाली उतरून त्या जहाजेत कसला कसला शोध घेत असतात. 

आज बावीस वर्ष झालीत, पांझरा-कान बंद आहे. उद्या महाराष्ट्राच्या सहकार चळवळीच असच संशोधन करायचं झालं तरं संशोधकांना अजून काही वर्षांनी इथला पत्रा तरी सापडेल काय याची शंका वाटते!

त्यामुळे एक शेवटचा प्रयत्न म्हणून हे प्रकरण समजून घ्यायला हवं.

कुणीतरी मित्राने मागच्या लेखावर कमेंट केली, आता तालुक्यातील तरुणांनी पुढे यायला हवे.

म्हणजे, गेल्या बावीस वर्षात तालुक्यात मुलं तरुण झालीच नाहीत काय...?

दुसऱ्या एका नी सांगितलं, तरुणांनी पेटून उठाव करायला हवा.. 

मी म्हटलं, कुणाविरुद्ध आणि कसा?

एका महाशयांनी तर चक्क कैलासवासी झालेल्या जुन्या पुढाऱ्यांना खेचून आणून जाब विचारायला हवा असं मत मांडलं.

या सर्वांच्या भावना आपण समजू शकतो. या प्रतिक्रियांमागे फक्त तालुक्याचे कल्याण व्हावे. इथं एक सक्षम उद्योग उभा रहावा इतकीच सर्वांची इच्छा आहे. अपेक्षा मात्र फक्त  राजकारण्यांकडून आहेत. आणि इथेच गल्लत होतेय असं वाटतं. जिथं फायदा नाही तिथं अहो, राजकारणी तरी कसे हाथ टाकतील. 

अगदी स्पष्टच सांगतो-

तालुक्याचे भूमिपुत्र आणि देशाच्या राजकारणात अत्यंत मानाचं पद भूषवलेले माननीय माजी मंत्री साहेबांनी ज्यावेळी गेल्या टर्मला शपथ घेतली त्यावेळी तालुक्याच्या सुकलेल्या वृक्षालाही आशेची पालवी फुटायला लागली होती. त्यात चूक काही नव्हतं. पाऊस पडला की दोन थेंब आपल्यावरही पडावेत अशी अपेक्षा चराचरात निर्माण होते. पण हे ढग दिवसभर आपलेच वाटत असले तरी, संध्याकाळी त्यांच्याच मतदार संघात बरसतील हा निसर्गनियम आपण विसरलो आणि भाबडी आशा लाऊन बसलो. जन्म इथे झाला म्हणून काय झालं, कार्यक्षेत्र तर दुसरं आहे हे विसरून कसं चालेल!

दुसरे कारखान्याचे शेवटचे माजी. इथल्या चिमणीच्या राखेचा टिळक ज्यांनी भाळी लाऊन आपली प्रगती करून घेतली. अनेकांच्या उध्वस्त संसाराचा घास नुसताच गिळला नाही तर पचवला देखील. त्यामुळे ते महाशय आता इतके समाधानी आहेत की पुन्हा कशाला या विस्तवावर हाथ टाकायचा, हा त्यांना पडलेला प्रश्न रास्त आहे!

तिसरे आणि शेवटचे ज्यांच्याकडून ' तरुण ' म्हणून अपेक्षा होती. पण ते विधानसभेच्या मृगजळामागे धावत बसलेत. तेही परक्या तालुक्याच्या भरवशावर... अहो, तितकीच ऊर्जा इथं लावली असती तर मंत्रालयाचं सुखं नाही पण जन्मभर पुरेल इतकं पुण्य नक्कीच कमावलं असतं तुम्ही, तालुक्याच्या आशीर्वादाने!

बाकी, वर्षभर शाल-श्रीफळ देऊन एकमेकांचा वाढदिवस करणारे आणि कॅलेंडर मध्ये दिलेल्या महापुरूषांच्या व्हॉट्स ऍप जयंत्या-पुण्यतिथ्या साजऱ्या करणाऱ्या, आपल्याच कोशात राहणाऱ्या भाऊ, दादा, तात्या, साहेब यांच्या कडून काय अपेक्षा करणार...?

नव्वद च्या दशकात तालुक्याने अंगार बघितला आहे. चळवळ अनुभवली आहे. त्याची पुनरावृत्ती कठीण असली तरी अशक्य नाही.

कारखान्याकडे राजकारण म्हणून नव्हे तर अनेकांच्या उपजीविकेचे साधन ठरणारा एक प्युअर उद्योग - व्यवसाय म्हणून बघायला हवं. 

राजकारण विरहित. उद्योगस्नेही. माणसांच्या चांगुलपणावर विश्वास असणाऱ्या आणि दगडालाही पाझर फोडणाऱ्या वृत्तीच्या तरुण फळीची आज गरज आहे. ती कुणी राजकारणाचा वारसा नसली तरी चालेल. पण इथल्या मातीची कळकळ त्यांच्यात असायला हवी. 

स्वतःच्या उच्च शिक्षणाचा, अनुभवाचा फायदा घेत 

' स्वदेस ' या सिनेमातील नायकाप्रमाणे एक नाही तर दहा 'मोहन भार्गव' तालुक्यात परतायला हवेत.

वर म्हटल्या प्रमाणे इथले शिक्षित, वन बीएचके च्या ई.एम. आय. च्या चक्रव्यूह मध्ये अडकलेले. तरीही, स्वतःच्या गावाची ओढ असणारे...

आणि शेताच्या बांधावर आपल्या डिग्रीचा उपयोग काय असा विचार करणारे...

हे सर्व तरुण एकत्र आले पाहिजेत. 

इथून बाराशे किलोमीटर दूर अयोध्येच्या मंदिरासाठी जर आमच्या तालुक्यातून विटा पोहचत असतील तर इथल्या अस्मितेच्या प्रश्नासाठी, अनेक कुटुंबांच्या रोजगारासाठी आणि तालुक्याच्या उन्नतीसाठी, पुन्हा एकदा का शपथ घेत नाहीत? पुन्हा एकदा का म्हणत नाही-

कसम राम की खाते हैं, मंदिर (कारखाना) वहीं बनायेंगे...

(#कातरवेळचा कोलाहल की कल्ला... काहीसं काहीतरी!)

भाग दोन - पांझरा कान सहकारी साखर कारखाना - एक निद्रिस्त काळपुरुष

भाग दोन - पांझरा कान सहकारी साखर कारखाना - एक निद्रिस्त काळपुरुष

संध्याकाळी जाऊन कारखान्याच्या डोंगरावर सूर्यास्त बघत राहणे ही जुनी सवय. समोर कारखान्याचा परिसर, बाजूला कोकले, नागाई, कासारे मालपूरची शेती. दूरवर दिसणारा चिराईबारी चा डोंगर आणि काटवानची अनेक गावे. पाठीमागे पेरेजपुरच्या पलीकडे असलेल्या सालटेकच्या डोंगररांगा. पूर्वेकडे दूर भामेर किल्ला, शेवाळी, महिर, तामसवाडी पर्यंत दिसणारा परिसर.
एका नजरेत साक्री तालुक्याचा जवळपास तीस पस्तीस टक्के परिसर अनुभवण्याची स्वर्गीय जागा म्हणजे हा कारखान्याचा डोंगर.

परवा देखील सवयी प्रमाणे तिथं होतो. त्यावेळी मनाला वाटलं ते लिहून काढलं. लेख पब्लिश होताच, त्याबद्दलच्या प्रतिक्रिया यायला लागल्या. लिहितांना मला अजिबात अपेक्षा न्हवती इतक्या उत्स्फूर्त प्रतिक्रियांची. मी माझ्या मनातलं लिहिलं होतं. पण आज कारखाना बंद होऊनही तेवीस चोवीस वर्ष झाली तरी लोकांचे इतके प्रेम पांझरा- कानला असेल याची कल्पना नव्हती. लोकांनी उत्स्फूर्त पणे व्हॉट्स ऍप वर तो शेअर केला. वेगवेगळ्या ग्रुप्स मध्ये त्या बद्दल चर्चा घडून आल्या. अनेकांनी अगदी भावनिक होऊन आपल्या आठवणी सांगितल्या. तर काहींनी तावातावाने राजकीय चर्चा घडवून आणल्या.

कुणाचा बाप तिथं कामाला होता तर कुणाचा आजा. कुणाचं ते मामाच गावं होतं तरं कुणी नवीन संसाराला तिथून सुरुवात केली होती. कुणाच्या लेकराच बाळसं तिथं झालं होत. अनेक ज्येष्ठ कामगारांनी, शेतकऱ्यांच्या तरुण पोरांनी आपली खंत बोलून दाखवली. अनेकांनी कुठून कुठून माझा नंबर मिळवून फोन केले, मेसेजेस लिहिले.

साक्री परिसरासोबतच मुंबई-पुणे ठाणे, कल्याण, नाशिक अगदी सूरत बडोद्याहूनही मंडळीनी मेसेज केले, कमेंट्स टाकले.

पुण्याहून, एका ताईंचा कॉल आला. आपला भूतकाळ पाठीमागे टाकून आता त्या आपल्या संसारात बऱ्याच पुढे  गेलेल्या आहेत. नशिबानं आर्थिक सुबत्ता ही आहे. पण आपल्या कारखान्यातील बालपणीच्या आठवणी अजूनही ताज्या आहेत म्हणाल्या. कारखाना असा बंद झाल्यामुळे आई बाबांच्या संसाराची कशी लक्तर झाली हे सांगताना मात्र त्यांना गहिवरून आलं.

नाशिक चे एक ज्येष्ठ पत्रकार मित्र त्या वेळच्या दिवसांचं वर्णन करताना थकत न्हवते. त्यांच्या त्या काळच्या शाळेतील मित्रांच्या ग्रुप मध्ये लेख वाचून प्रचंड हळहळ व्यक्त झाली म्हणाले.

मुंबई पोलीस मधला एक मित्र जो स्वतः एक उत्कृष्ट खेळाडू आहे. त्यांनी मला एक जुना ब्लॅक अँड व्हाईट फोटो पाठवला. ज्यात 1985 सालच्या स्टेट लेव्हल कब्बडी खेळाडूंचा संघ होता. हा कब्बडीचा संघ कारखान्यातील कामगारांचा होता. त्यात त्या मित्राचे वडीलही होते.
कारखाना सुरू असता तर हा संघ नॅशनल लेव्हलला खेळणार होता म्हणाला.
कारखाना बंद पडला, बेरोजगार बाप शेती करू लागला. संध्याकाळी घरी आला आणि ही मुलं कब्बडी खेळताना दिसली, तर त्यांना काठीनं मारू लागला.
माझ्या ' पक्क्या खेळाडू ', बापाला खेळाचा तिटकारा करताना बघायचो त्यावेळी कळायचं नाही, पण आता ते आठवलं की अंगावर काटा येतो म्हणाला!

दुसऱ्या एका बाईंनी खूप वर्षानंतर, कारखाना परिसराला भेट दिली होती. त्यावेळी तेथील दुरावस्था बघून त्यांना आपण उगीच तिथं आलो असं झालं होतं. त्यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर, डोंगरावरून दिसणारा पांझरा-कान नदीचा संगम, हिरव्या गार रंगांच्या विविध छटानीं पसरलेली शेती, खेळणारी मुले, उसाच्या गाड्या, मळीचा वास, नागाई मंदिरातील पाण्याचे झरे, केवड्याचे बन असं काहीच न्हवत. सगळं उदास, भकास उगीच गेलो असं वाटलं म्हणाल्या.

आमच्या शाळेतील एक जुना शेतकरी मित्र तर फोनवर रडायला लागला. कारखान्याच्या कार्यक्रमात तो, "जवा नवीन पोपट हा, लागला मिठू मिठू बोलायला..." या गाण्यावर दरवर्षी नाचायचा. त्याला त्यासाठी अनेक बक्षिसंही मिळाली होती म्हणाला. आलेला हुंदका गिळत तो हळूच माझा डान्स मात्र माझ्या मुलात उतरला आहे बरं का हे डोळे पुसतच सांगू लागला...

एका सद्गृहस्थांनी सांगितलं, कारखाना माझ्या मामाच गावं. आजोबा तिथं कामाला होते. आम्हीं सुट्टीत तिथं खूप गम्मत करायचो. रस पिणे, नागाईला पोहणे, ऊसाच्या गाडीतून ऊस ओढणे, तिथल्या पटांगणावर मामाच पत्र हरवलं, क्रिकेट, विट्टी दांडू असले खेळ खेळायचो...

माझ्या स्वतः च्या आईचा एक किस्सा आहे. आता आम्ही त्यावर हसतो देखील. पण त्याकाळात तिला काय वाटले असेल याची कल्पना करवत नाही.
एका शिक्षकाची पत्नी आजारी होती. गल्लीतील इतर बायकांसोबत आई देखील त्यांना बघायला गेली. कुणी चिक्कू सोबत नेले होते तर कुणी सफरचंद. आईंनी चार रुपयाचा पार्ले जी. तो दिला त्यावेळी त्या बाई, आईला म्हणाल्या, " ताई, तू कसाले इतला खर्च करा, तुना कारखाना ते बंद पडेल शे. हाऊ पुडा परत लई जाय, तितलाच तूना लेकरे खाऊ खातीन..."

काळजी, अपमान, ईर्ष्या, हेटाळणी की अजून दुसरच काही...?

आर्थिक पिळवणूक, सांस्कृतिक दुरवस्था, राजकीय उपहास सोबत हा सामाजिक दुष्परिणाम ही तितकाच घातक होता.

प्रतिक्रिया तर अनेक होत्या. सर्वच लिहिणे शक्य नाही. पण वरच्या प्रातिनिधिक म्हणून नमूद केल्या. अजूनही अनेक असतील, ज्या माझ्या पर्यंत पोहचल्या नाहीत. कदाचित काहींना शब्दात व्यक्त होता येत नसेलही, पण त्यांच्याकडे काहीच सांगण्यासारखंच नसेल असं कुठे आहे?
आत कुठेतरी खोलवर दडून असेलच काहीतरी.

त्या कमेंट्स, मेसेजेस वाचतांना मात्र माझ्या डोक्यात वेगळेच विचार खेळ खेळू लागले.
त्या पुण्याच्या बाईंना आपल्या लग्नाची ॲनिव्हर्सरी सेलिब्रेट  करतांना, कारखान्यामुळे आपल्या आई बाबांच्या संसाराची झालेली वाताहत आठवून त्यांच्या गळ्याखाली केक उतरला असेल काय?

ते पत्रकार मित्र आणि त्यांची लेखणी या अनुभवामुळे जगाकडे कायमचं दुःखी दृष्टिकोनातून बघत, लिहीत असतील का?

मामाच पत्र हरवलं, हे बालपणी खेळणारे ते गृहस्थ एक दिवस आपल्या आठवणीत भावनिक होऊन अनावधानाने  माझ्या 'मामाच छत्र' हरवलं असचं तर म्हणाले नसतील?

जवा नविन पोपट हा... या गाण्यावर आपल्या उजाड शेतात नाचणारा तो शेतकरी मित्र कसा दिसत असेल?

नशिबाने खेळाडू मित्राने, खेळाची आस सोडली नाही म्हणून पोलिसात लागला. बापाच्या भीतीनं त्यानी खेळणं सोडून दिलं असतं तर?

मला स्वतःला स्ट्रगलिंगच्या दिवसात पार्ले-जी च्या त्या बिस्किटाचा आधार होता पण जर मी ते हेटाळणीच बिस्कीट नाकारलं असतं तर त्या चार रुपयात माझं पोट भरलं असतं का?

एखादं गाव, एखादं ठिकाणं, एखादी जागा... तुम्हाला किती देऊन जाते... पण त्याचीच जर जखम झाली तर तुमचं सर्वस्व सोबत नेते!

तुम्ही म्हणाल, प्रकल्प बंद होत नाही का, कंपन्या डबघाईला जात नाहीत का... अनेक प्रायव्हेट प्रोजेक्ट ही बंद पडतात, तिथं हा तरं सहकारी?
अहो, सहकार चळवळीतून उभा राहिला होता म्हणूनच तर वाईट वाटतंय. आमच्या कामगारांच्या, शेतकऱ्याच्या शेअर्सवर उभा राहिलेला उपक्रम. तालुक्यातील एकमेव उद्योग. असा अवेळी बंद पडतो. कुठलेही ठोस कारण न देता?
एक साधी नोटीस ही नाही?
कामगारांना एक साधं पत्रही नाही, की उद्या पासून कामावर येऊ नका म्हणून...
शेतकऱ्यांना साधा निरोप नाही, की जुनं पेमेंट तर विसराच पण पुढच्या वर्षापासून ऊसही लावू नका...

कामगार रोज आशेने ड्युटी वर येत राहणार...
शेतकरी चक्कर मारत राहणार...
एकदिवस तिथली एस टी बंद होईल.
मग स्वतःच्या फटफटी वर येणार...
शेवटी फटफटतीत टाकायचं पेट्रोल ही परवडेनासे होईल... मग स्वतःच बंद करेल तिथं येणं...!

हे असं, ' बंद करणं ', केंव्हा आणि कसं ठरवलं असेल त्यांनी? आणि पुढच्या क्षणी काय निर्णय घेतला असेल?
तालुक्याचे ठिकाण सोडून गावी परतण्याचा?
तिथं असणारी दोन-पाच एकर जमीन कसण्याचा?
त्या जमिनीचा वाटा कसा मागितला असेल भांवडांकडून? दिरानी-जेठाणीचे त्यावरून वाद झाले नसतील कशावरून?
कदाचित गोष्टी कोर्ट-कचेरी पर्यंत तर गेल्या नसतील ना?

की मग, तालुक्यातच राहून तो किंवा त्याची पोरं दुकानात कामाला लागली असतील? कारखान्यात मिळायचा त्या पगाराच्या कदाचित फक्त वीस टक्के प्रमाणात?
त्यातलं एखादं पोरगं गणितात हुशार असेल ही , पण आता ते शिक्षण सोडुन आठवडे बाजारात झिंगे - बोंबिल विकून वजन काट्यावर हिशोब करत नसेल कशावरून?

एखाद्या पोराला इतिहास नागरिकशास्त्रात गती असेल, आता ते तुमच्या राजकारण्यांच्या जीपांमागे झेंडा धरून धावत असेल. चिकन - मटण आणि दारूच्या लालसेपायी पोट तिडकीन तुमच्या नावाच्या झिंदाबादच्या घोषणा देत देत, एक दिवस लिव्हर खराब होऊन मेला नसेल कशावरून?

कारखान्याचे राजकारण संपलं तरी तुमच्यासाठी ग्रामपंचायत असेल, पंचायत समिती, झेड पी, आमदारकी, खाजदारकी असेल.
फार्म हाऊसवर तुमचं पोरगं जेंव्हा व्हाईट सदरा, व्हाईट पॅंट, व्हाईट शूज, मनगटात सोन्याची घड्याळ, गळ्यात सोन्याची चेन घालून आरश्यासमोर बघत उभा राहत असेल त्यावेळी कोण अभिमान वाटत असेल नाही, तुम्हाला तुमच्या राजबिंड्या पोराचा...?

त्यावेळी, तुमच्या मनात जरा ही विचार आला असेल का हो... की आमच्या देशोधडीला लागलेल्या कामगारांची, पिचलेल्या शेतकऱ्यांची पोरं दूर चाकण, सातपूर, सिन्नर, तळोजा, वापी, वाडाच्या कुठल्यातरी MIDC मध्ये लोखंड वितळवत असतील, गोण्या उचलत असतील नाहीतर निळे  एप्रन घालून फिटिंगची कामे करत असतील...

शहरात परवडत नाही म्हणून त्यांचा बाप पायली पायली गहू बाजरी एस्टी मध्ये, लोकल मध्ये टाकून, शहरात येत असेल... बिचारा गर्दीला बिथरून जात असेल. शेवटी कसा तरी सांगवी, भोसरी, मुंब्रा, कळवा, दमन, सूरतच्या कुठल्या तरी गलिच्छ गल्लीत पोराचा संसार बघायला येत असेल.
ते पोरगं निघतांना स्वतःचा महिन्याचा हिशोब ठेऊन आपल्या बापाच्या हातात, बायकोला लपवत, किडुक-  मिडूक काहीतरी टेकवत असेल.
त्या परतीच्या वाटेवर त्या बापाला काय वाटत असेल हो?
प्रवासभर तो काय विचार करत असेल?

तुमची मुलं-नातरे डुन स्कूलला शिकली असतील.
इंग्लिश फाडफाड बोलत सुट-बूट घालतं कधीतरी गावी चक्कर मारून इथल्या तुमच्या प्रगती बद्दल बोलत असतील...
त्यावेळी आमच्या कारखान्याच्या कामगाराचं, शेतकऱ्याचं पोर बाजरपट्टीतील कुणा सिंधी किंवा मारवाड्याच्या दुकानावर पुड्या बांधत असेल किंवा तोंडात गुटखा खात खात रेडिमेड स्टोअर्स मध्ये बनियान अंडर पॅन्टच्या घड्या घालत असेल...
त्याच्या तोंडात वर्षानुवर्ष साचलेले ते गुटखारुपी विष तुमच्या नावानं गावाच्या वेशीवर थुंकला तरं चालेल का हो...?
चला क्रांती नाही पण त्याच्या समाधानासाठी तो इतकं तर निश्चितच करूच शकतो की!


(कुणीतरी म्हणाले, व्हॉट्स ऍप वर लेख वाचला पण खाली कुणी लिहिला हे नावं न्हवत म्हणून समजलं नाही. मी म्हणालो, नाव लिहून काय करायचं आहे. शब्द माझे असले तरी भावना आपल्या सर्वांच्याच नाहीत काय...?)

(#कातरवेळचा कोलाहल की कल्ला... काहीसं काहीतरी!)

पांझरा-कान सहकारी साखर कारखाना - एक निद्रिस्त काळपुरुष

पांझरा-कान सहकारी साखर कारखाना - एक निद्रिस्त काळपुरुष


आयुष्य कुणासाठी कधीच थांबत नाही. तुम्हीं ही पुढे जात राहतात. तुमचा भूतकाळ पाठीमागे सोडून. पण काही जुन्या जखमा असतातच ठसठसणाऱ्या...

मी जिथे बसलोय त्या डोंगरावरून मला कारखान्याचा संपूर्ण परिसर दिसतोय. साधारण तीनशे साडेतीनशे एकराचे क्षेत्र. प्रचंड मोठा परिसर.

ऊसाचे ट्रक्स, बैलगाड्या. कामगारांची, शेतकऱ्यांची प्रचंड वर्दळ. वातावरणात एक प्रकारचा उत्साह. मध्येच बाराच्या ठोक्याला भोंगा वाजतोय. शिफ्ट बदलली म्हणून कामगार घाईत आत जातांना दिसतायत. तर शिफ्ट संपवून थकलेले जीव निवांत गप्पा मारत बाहेर पडतायत.
नाक्यावर प्रत्येक गाडीची नोंद केली जाते आहे. चिमनीतून धुराबरोबरच ' उत्साह ' ही विसर्जित होतोय. कारखान्याच्या गुरुदत्त मंदिरात आरती चालली आहे. कालपासून कुठली तरी भजनी मंडळी आहेत मुक्कामाला. मधूनच त्यांच्या टाळ, मृदुंगाच्या सरावाचा आवाज. कोपऱ्यावरच्या तिघी चौघी हॉटेल्स माणसांनी गजबजून गेल्यात. शेतकऱ्यांनी आपली न्याहारी त्यांच्या टेबलावर मांडलीय. सोबत गरमा गरम भजीची ऑर्डर घेऊन पोरगं गेलंय आत. वर घट्ट दुधाचा चहा. कारखान्याची अधिकारी मंडळी रुबाबात आपल्या ऑफिसमध्ये ये जा करतेय. परिसरातल्या शाळेतील विद्यार्थी प्रार्थनेसाठी पटांगणावर जमलेत. साखरेच्या थैल्या आणि गुळाच्या भेल्या व्यवस्थित बाजूच्या गोडाऊन मध्ये ठेवल्या जात आहेत. तिथून पुढे त्या देशभर प्रवास करणार आहेत.

केन पेमेंट घेऊन मुरार पाटील मिशीवर ताव मारत खुशीने गावी परततोय. त्याला तालुक्याला जाऊन भरपूर सामान घ्यायचं आहे. तालुक्यातील प्रत्येक व्यापारी त्याच्यावर खुश असणार आहे कारण तो लागलीच सर्वांचे पेमेंट करून मोकळा होणार आहे.

पहिली शिफ्ट संपवून, रतन भोई म्हाताऱ्या आईला घेऊन जिल्ह्याची गाडी पकडणार आहे. कारखान्यानी दिलेल्या इन्शुरन्सवर तो आपल्या आईचे डोळ्यांचे ऑपरेशन  करू शकणार आहे.

दादू भिल्लाचा ट्रक, ऊसाच्या फेऱ्या मारून थकला आहे. तो पेमेंट झाल्यावर दोन दिवस आपल्याच शेतातील काम आटोपून घेणार आहे. तर इब्राहिम दादानी या सीझनला आपल्या हॉटेल चे रिनोवेशन करण्याचे मनावर घेतले आहे.

या सिझनला प्रत्येकाकडे काहीतरी प्लॅन आहेच. आपल्या पाठीमागच्या असंख्य पिढ्या दारिद्र्यात जगल्यात आणि त्यातच मेल्या. आपण मात्र नशीबवान म्हणून यांच्यातील प्रत्येकजण संपन्न जगण्याचं स्वप्न आता सत्यात उतरत आहे म्हणून, त्या कारखान्याचा भोंग्याला आणि चिमनीतून  निघणाऱ्या धूराला खुशीने आपल्या शरीरावर भस्मासारखे चोळून घेतोय. रोमारोमात साठवून घेतोय.

में... में... करत समोरून येणाऱ्या मेंढ्यांच्या कळपाने मात्र माझी तंद्री घालवली. एका रांगेत चरणाऱ्या त्या मेंढ्या खुशाल कारखान्याचे कुंपण पार करून आतील चारा खाताना दिसू लागल्या.
गेल्या आठवड्यात हा माळरान अत्यंत भकास दिसत होता. आता दोन पाऊस झालेत आणि सर्वत्र हिरवळ दिसायला सुरुवात झालीय.
निर्विकार चेहऱ्याने बँकेचा चौकीदार बसलाय गेटवर शून्यात टक लाऊन...
कारखान्याच्या वस्तीवर आपले कुठेच काही नाही म्हणून तिथेच राहणारी काही बिऱ्हाड...
बरीच मंडळी आता तालुक्यावर दुकानात काम करतात तर बाकीची शेती.

वीस-बावीस वर्षांचं एक कोवळ पोरगं मला तिथे भेटतं. लहानपणापासुन तो याच वस्तीवर वाढला आहे. आपला बाप कधी काळी या कारखान्यात काम करायचा असं सर्व म्हणतात म्हणून तो ही म्हणतो. कारण त्याच्या जन्मापासून कारखान्याच्या चिमनीत त्यानी कधी धूर पाहिलाच नाही. तो जन्मला तसा हा परिसर बंदच!
बाप दीड एकर शेतात राबतो, तालुक्याला आठवडे बाजारात अगरबत्तीची खाट लावतो. मग स्वतःला ' फिटर ' का म्हणवून घेतो हे त्याला अजूनही कळत नाही. शाळेतील मास्तरांनी विचारलं, की तुझा बाप काय करतो? तर तू नेहमी ' फिटर ', असंच उत्तर दे... म्हणून सांगत आलाय त्याला इतकी वर्ष! कलेक्टरपेक्षा कारखान्याचा फिटर जास्त भारी...असं मानणाऱ्या बापाची त्याला गम्मत वाटते.

आता त्या मेंढ्या, हॉटेलच्या जागेवर चरतायत. किंबहुना तिथेच त्या जास्त वेळ रेंगाळलेल्या दिसतात. कदाचित त्याच जागेवर बावीस वर्षांपूर्वी तळल्या जाणाऱ्या इब्राहिम दादाच्या गरम भजीची चव त्यांच्या जिभेला तर जाणवतं नसावी!

...स्वतःशीच केविलवाणे हसत मी पुढें जात रहातो.

शाळेतील पटांगणावर मोकाट कुत्र्यांची कवायत चालू आहे.
गुरुदत्त मंदिराच्या पायऱ्या मोडकळीस आलेल्या दिसतात. कुणी येथे येऊन प्रार्थना करूच नये असं त्याला वाटत असावं कदाचित...

वजन काटा, गोडाऊन, पतपेढीचे ऑफिस, चेअरमन, पदाधिकारी बसतात ती इमारत अश्या प्रत्येक ठिकाणी, पिंपळाच्या झाडाची पसरलेली अक्राळविक्राळ मुळं आणि कोळी-कीटकांच्या कित्येक पिढ्या तिथं नांदलेल्याचे भयंकर वास्तव मला नजरेआड करता येत नाही.
नाही म्हणायला, तिथं राहणाऱ्या कामगारांची कौलारू बंगली वजा घरे आणि चटई चाळ सुस्थितीत राहिली आहेत.  वसाहतीच्या सर्व गरजा भागवणारी एक टपरी देखील आहे मधोमध.

सध्या करोनाचा काळ म्हणून माझ्याकडे अविश्वासाने बघणाऱ्या, दोघांकडे मी स्वतःहूनच जातो.
कारखान्याचे ते दिवस, ऊसाचे हंगाम, इलेक्शनची धामधूम, गणपतीचा सोहळा, तिथं होणारे सांस्कृतिक कार्यक्रम, मेनस्ट्रीम नाटकांचे होणारे प्रयोग, मळीचा वास आणि
' त्या काळी ' असणाऱ्या वैभवाच्या दोन गोष्टी करतो.
त्यांना आणि मला ही माहीत असतं आता याचा काही उपयोग नाही. सर्वच कालबाह्य झालंय. तरीही, म्हणतात ना माणसाला भूतकाळात रमायला आवडतं आणि तो वैभवशाली असेल तर निश्चितच!
शेवटी, जुन्या ओळखी, काही आठवणीं आणि बराचसा निरुत्साह सोबत घेऊन मी त्यांचा निरोप घेतो.

पटांगणावर, मधोमध महाराजांचा छोटा पुतळा मला दिसतो. पण त्या ही पेक्षा त्यांच्या मागे थोडी दूर असलेली  एका जुनाट कार्यालयाची खोली दिसते. कुतूहल म्हणून मी खिडकीत डोकावून बघतो तर आत प्रचंड धूळ, काही फायली आणि वर चित्रात दिसणारी काही गंज लागलेली पुरस्कार रुपी ढाल आणि कप!

साखर नेली, रोजगार नेला, तालुक्याच्या चेहऱ्यावरचा पुरता आनंद नेला, पण, हे पुरस्कार मात्र कुणीही नेले नाहीत. कदाचित, यांची भंगारात देखील जाण्याची किंमत नाही असं ' त्या नेणाऱ्याना ' वाटलं असावं!

मला विंदा करंदीकरांच्या ओळी आठवतात,
देणाऱ्याने देत जावे
घेणाऱ्याने घेत जावे
घेता घेता एक दिवस
देणाऱ्याचे हाथ घ्यावे!

पांझरा कान सहकारी साखर कारखाना हा असाच देणारा काळपुरूष ठरलाय. ज्यानी आपलं सर्वस्व,
' त्या नेणाऱ्याना ' देऊन टाकलंय.
आता बसलाय एकटा समाधी लावून. निश्चल. निर्विकार.

दुसऱ्या महायुद्धानंतर पुरातत्व खात्यांना अनेक कागदपत्रांचे दस्तावेज सापडले. त्यात नेदरलँड्स या देशातील एका कुमारवयीन मुलीची रोजनिशीही होती. तिचं नाव, ' द डायरी ऑफ ॲन फ्रँक'. हिटलरच्या नाझी दहशतवादामुळे दोन वर्ष त्या मुलीला एकाच ठिकाणी लपून रहावं लागलं होतं. त्या काळात ज्यू लोकांचा कसा छळ होत होता या विषयी तिने लिहिलेलं. पुढे जाऊन हे पुस्तक साहित्य विश्वात अजरामर झालं.

इथे, अत्याचार करणारा कुणी ग्लॅमरस हिटलर न्हवता. त्यामुळे त्याला चेहरा न्हवता. अनेक चेहऱ्यांच्या अजगराने मात्र हा कारखाना गिळला. पण त्यांच्या छळाची आणि देशोधडीला लागलेल्या कामगार - शेतकऱ्यांची कुणी डायरी लिहिली नाही आणि लिहिली असती तरी ॲन फ्रँक प्रमाणे ती साहित्यात अजरामर वैगरे झाली नसती याची देखील खात्री आहे. कारण सरकार कुणाचं ही असलं तरी, माझ्या महाराष्ट्राला शेतकरी आणि कामगारांच्या छळवणूकीची सवयच झाली आहे आता!

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण ओद्योगिक क्रांतीचे कधी ऑडिट झालेच तरं कृपया या बंद पडलेल्या कारखान्याचे देखील एखादे छोटेखानी का असेना प्रकरण नक्कीच छापा.
त्यात जरूर छापा, शिवाजी राज्याच्या या महाराष्ट्राची आम्ही भरभरून प्रगती केली. अगदी उजाड माळराने फुलवली. मुंबई, पुणे, नागपूर आणि अवघा पश्चिम महाराष्ट्र आम्ही भरभराटीला आणला. जिल्ह्याजिल्ह्यात संस्थानिकांना लाजवतील असे सहकार सम्राट उभे केलेत. पडतीच्या काळात त्यांना पेकेजेस मंजूर करून त्यांच्या  चीमण्यातून धूर काढला. निवडणुका जिंकवून त्यांना या राज्याच्या प्रगतीचे शिलेदार बनवले.

सत्तेचे आणि प्रगतीचे एकाच ठराविक ठिकाणी केंद्रीकरण झाले, म्हण्यापेक्षा प्रगती झाली हे महत्वाचे.
शेवटी मतांचं आणि निवडून आणलेल्या जागांचं काही गणित असतच की नाही?
त्यामुळे, जो भाग राखीव, आवाज नसलेला त्याला कशाला हवी पेकेजेस आणि संधी...

तुमच्या भागासाठी, तुम्ही जगातील कुठलही पाणी वळवून घ्या, आम्ही बोलणार नाही
तुम्ही संस्था काढा, त्यांचे व्यवस्थापक किंवा अध्यक्ष व्हा,
आम्ही बोलणार नाही
तुमच्या चिमण्यातून सोन्याचा धूर निघू दे,
आम्हाला आनंदच आहे.
फक्त एक करा,
आमच्या सारख्या दुर्लक्षित, अतिमागास, उद्योगविरहित तालुक्यातील अश्या असंख्य गंजलेल्या कारखान्यांना, उद्योगधंद्यांना महाराष्ट्रच्या गतवैभवाचे स्मारक तरी घोषित करा किंवा वर्षानुवर्षे गंज लागत सडणारं इथलं लोखंड वितळवून आमच्या शेतकऱ्यांची अवजार तरी बनवून द्या!

दूर राजधानीत बसणाऱ्या आणि एकाच प्रांतांमधून निवडून येणाऱ्या राज्यानों, तुम्हीं आमच्यासाठी इतकं कराच!


(#कातरवेळचा कोलाहल की कल्ला... काहीसं काहीतरी!)