राकेश आणि माझं ऑफिस

राकेश नी काही रोपं लावली होती ऑफिसात... खरं तरं तस कुणी सांगितलं नव्हतं त्याला. त्याचीच स्वतः ची आवड. खूप मायेने करायचा त्या रोपांच. माती आण, ती वेळोवेळी बदल, रोज संध्याकाळी रोपांना पाणी घाल... आजूबाजूला गवत वाढल असेल तर ते काढून टाक... तीन फुलझाड आणि एक मनी प्लांट. दुसऱ्या माळ्यावरच्या गच्चीत ही झाडं लावलेली. स्वतः बिन माय बापाचा वाढलेला हा पोरगा या झाडांना इतका जीव लावतो हे बघून कमाल वाटायची मला.

बऱ्याच वेळा मी आणि राकेश दोघेच असायचो ऑफिसला. मी नौकरी सोडून हे ऑफिस थाटलेल. स्वतःच स्वतंत्र काहीतरी करावं ही त्या मागची कल्पना. जवळच्या सर्व सेविंग्ज टाकून हे ऑफिस उभारल. राकेश माझा पाहिला एम्प्लॉइ. पहिल्यांदा इंटव्ह्यू ला आलेला तेंव्हाच म्हणाला... "सर, आप बोलेंगे वो काम करुंगा लेकीन मुझे रखलो." त्याच्या पूर्वीच्या जॉब पेक्षा थोडे कमीच पैसे मला त्याला देता येणारं होते हे स्पष्टच सांगितले. तरी तो तयार झाला. ऑफिस बॉय, कुक, स्विपर, असिस्टंट अश्या सर्वच रोल मध्ये तो फिट होता.

सकाळी आल्या आल्या राकेश ऑफिसातील गणपतीला अगरबत्ती आणि फुल चढवायचा. फुल त्यानी स्वतः कुठूनतरी तोडून आणलेली असायची. मग नाश्ता बनवायची त्याची लगबग असायची. खाली किराणा दुकानात आम्ही खाते उघडलेले. जे लागायचे ते राकेश तेथून घेऊन यायचा. कधी पोहे, उपमा, सोयाबीन चीली तरं कधी अगदी फ्रेंच टोस्ट वैगरे! त्यातील बऱ्याच रेसिपी त्यानी स्वतः इनव्हेंट केलेल्या होत्या. त्याच्या हाताला चव होती. आणि पदार्थांपेक्षा प्लेट सजवण्यावर त्याचा भर अधिक असायचा. प्रेझेंटेशन चा गुण राकेश मध्ये अनुभवतून आलेला असावा. त्यांनी पूर्वी बऱ्याच ठिकाणी काम केले होते.

राकेश खूप वेळा आजारी पडायचा. त्याचे सतत डोके दुखते अशी कंपलैन असायची. मग मी त्याला औषध सुचवायचो. तात्पुरता गुण लागे पण आजारपण कायम राही. मग तो कामावर दांडी मारायचा.

तो जॉईन झाल्याच्या दुसऱ्या आठवड्यात मला कळलं की तो खूप छान गातो. किंबहुना इथे नौकरी करण्याचा त्याचा उद्देश हाच होता की त्याला क्रियेटीव्ह वातावरणात राहायचं होत. मुंबईतील झोपडपट्टीत वाढलेला हा मुलगा असा विचार करत होता तरं!

मग बऱ्याच वेळा आमच्या मैफिली जमत. तसेही सुरवातीला काही कामं न्हवते. मग संध्याकाळी मंद प्रकाश, देवासमोर उदबत्तीचा सुगंध आणि राकेश चे दर्द भरे नगमे... वाह, मजा येई. कैलाश खेर त्याचा फेवरेट, त्यामुळे साहजिकच त्याची गाणी जास्त. मला वाटतं तो अधून मधून चोरून सिगरेट ओढायचा त्यामुळे त्याच्या आवाजाचा पोत कमी झाला होता. पण तरीही कुठलेही शास्त्रोक्त शिक्षण नसतांना त्याची गायकी लाजवाब होती.

ऑफिसात कुणी खास आले की त्यांच्या समोर मी राकेश ला गाण्यास उभे करायचो. त्यात मोठे कलाकार होते, दिग्दर्शक होते, संगीतकार ही होते. त्यावेळी राकेश ला खूप भारी वाटायचे हे त्याच्या चेहऱ्यावरून कळे.

पुढे चित्रपटाचे काम सुरू झाले आणि ऑफिसात गर्दी वाढत गेली. असिस्टंट, कलाकार, प्रोडक्शन मधील माणसं आणि इतर लोक... गर्दी वाढली तरी राका सर्वांना पुरून उरायचा. सकाळचा नाश्ता आणि दुपारचं जेवणं एका वेळी जवळपास वीस पंचवीस लोकं रोज ऑफिसात खायायला असत. पुन्हा अधूनमधून सतत चहा दे. कुणी उशिरा आले तर मॅगी बनव. राकेश मनापासून करायचा.

मग काही महिन्यात आम्ही शुट वर निघालो तेंव्हा लोकेशनवर वर राका माझा पर्सनल बॉय म्हणून सतत धावत होता. शूटिंगच्या गडबडीत वॉलेट हरवायच, टोपी कुठेतरी विसरायचो, गड किल्ल्यावर शुट करतांना खूप कडकं उन म्हणून बॉडी डीहौड्रेट व्हयाची. राका दिवसभर बॉटल मध्ये इलेक्रट्रोल घेऊन मागे असायचा. माझा पाउच घेऊन फिरायचा.

शुट संपल. आम्हीं ऑफिसलाच एडिट करायला बसायचो. एडिटर रात्री तिथेच थांबायचा म्हणून राका त्याचे खाणे पिणे सर्वच बघायचा.

सिनेमा निर्मितीच्या प्री प्रोडक्शन, शुट, पोस्ट प्रोडक्शन या प्रत्येक स्टेज ला अनेक लोक आली आणि गेली राकेश मात्र सोबत कायम राहिला. सिनेमा रिलीज झाला तो आणि त्याच्या नंतरचा काळ अत्यंत दगदगीचा होता. सिनेमा बनवणे मला माहिती होते पण सिनेमा विकणे हा माझा प्रांत न्हवता. त्यामुळे प्रचंड मनःस्ताप होई. काही मीटिंग चांगल्या होत तर काही खूप वाईट. त्यामुळे राकेश वर चीडायचो कधी कधी. पण तो ऐकून घेई.

गणपती, दांडिया च्या दिवसांत राका ज्याम खुश असायचा. कलिना, वाकोला परिसरातच तो लहानाचा मोठा झाला होता. त्यामुळे चाळीतील, झोपडपट्टीतील अनेक पोरं त्याचे मित्र होते. बऱ्याच, दादा लोकांचा लोकांच्या पार्टीतही हा स्वयंपाक करायला जायचा. त्यामुळे एरियातील सर्वच मंडळात त्याला एन्ट्री होती.

रात्रभर लालाबागला लाईनीत उभे राहिल्यावर काय मजा येते किंवा पहाटेचे सिद्धिवनायकाला अथवा महालक्ष्मी ला बिना चप्पल पायी चालले की देव कसा पावतो. याबद्दल त्याचे मत ठाम होते. कुठली सेलिब्रिटी केंव्हा आणि कुठल्या मंदिरात भेटू शकते यावर त्याचा अभ्यास होता.

पोरगा फारच श्रद्धाळू. भुलेश्वर, मुंबादेवी, माहीम ची शितला देवी असेल, जोगेश्वरी चे रामेश्वर, गिरगावातील बाबुलनाथ किंवा वाळकेश्र्वर... जणू सर्वच देव त्याला नावानिशी ओळखतात असा त्याचा वावर...!

सतत डोकं दुखत म्हणून कुण्या बाबानी त्याला गंडा दोरा केलेला. त्यामुळे, सलग दहा दिवस त्याला एकदम बरं वाटलं होत... असं त्याचं म्हणणं होत!

राकेश ला ऑफिसात आता दोन वर्ष झाली होती. त्याच्या कुंडीतील झाडांची आणि माझ्या कंपनीची प्रगती जेमतेमच होती. झाडांना फुल येतं पण उंची मात्र तेव्हढीच! 

तिकडे यू पी मध्ये त्याच्या मूळ गावी आत्त्या त्याच्या लग्नाचा घाट घालते आहे असं तो सांगायचा. मुलगी शिकलेली आहे, हुशार आहे हे सांगताना त्याचा आनंद चेहऱ्यावर दिसायचा.

मी आणि तो बऱ्याचदा एकटे असायचो. कामं हवी तशी न्हवते माझ्याकडे. असलीच तर लोकेशनवर शुट वैगरे. त्यामुळे ऑफिस ची गरज फारशी न्हवती. दुसऱ्या प्रोडक्शन चे काम असले की मीटिंग त्यांच्या ऑफिसला किंवा बाहेर कुठे कॉफी शॉप मध्ये. त्यामुळे माझे ऑफिस आता नावापुरते उरले होते. मीटिंग करून मी आणि दैवता थकून आलो की आम्हीं कॉस्ट कटिंग कशी करता येईल ते बोलायचो. राकेश ते कोपऱ्यात उभे राहून एेकायचा. पण बोलायचा नाहीं काहीच. निमूट चहा कॉफ आणून द्यायचा. त्याला माझ्या परिस्थिती ची जाणीव असावी कदाचित. अधून मधून म्हणायचा ही...."सर बहोत मेहनत लिए थे आप फ़िल्म पर और अभी भी कितने कोशिश करते हो। कुछ अच्छा ही होगा हमारी कंपनी का सर..."
नाही, म्हटल तरी मला ते ऐकून बरं वाटायचं.
मग पुन्हा आम्हीं दिवा मंद, अगरबत्ती आणि त्याचं गाणं... असा रिलीफ करून घ्यायचो.

त्या दिवशी ऑफिसला खाली येताच माझी नजर कोपऱ्यातील माझ्या सायकली वर पडली. ती आता राकेश वापरायचा. सायकलीचे पुढचे चाक पूर्ण वाकले होते. हैंडल देखील तुटलेले. मी रागातच वर आलो. राकेश दिसताच त्याला रागवायला लागलो. किती नुकसान केलं, असा मूर्खपणा पुन्हा नको करू म्हणून बोल बोल बोललो.
पण तो नेहमी सारखं काहीतरी कारण सांगत होता पण मला ते पटत नव्हते. हे त्याला चांगलेच माहीत होते. त्यामुळे तो चुपचाप किचन कडे वळला.
आलं टाकलेला चहा माझ्यापुढे धरत जसं काही झालंच नाही असं वावरायला लागला...

मधे काही दिवस गेले.
आणि त्या दिवशी शेवटी मला न आवडणारा प्रसंग आलाच. खरंतर हा माझा मोठा प्रॉब्लेम आहे हे आता मला कळलय. मी कुठल्याही बाबतीत इमोशनल होतो. बऱ्याचदा उगीच!

नौकरी सोडली की त्या ऑफिस बद्दल,
एखादं लांब शूटिंग स्केडुल संपल की कधी तेथील कामा बद्दल,
तिथल्या सेट किंवा स्टुडिओ बद्दल,
तिथं होणाऱ्या संध्याकाळी बद्दल,
तर कधी कधी मला दिवसभरातून आठ वेळा चहा आणून देणाऱ्या स्पॉट बॉय विषयी सुध्धा मी भावनिक होऊ शकतो. मला निरोपाचे क्षण भयंकर टोचतात.

आणि इथे तरं माझ्या कडे दोन वर्ष कामं करणाऱ्या राकेश बद्दल बोलायचं होतं. शेवटी तो माझा पहिला एम्प्लॉयी होता!
मी शब्दांची जुळवाजुळव करत होतो. पण जमत न्हवत. कदाचित गेल्या काही दिवसांच्या घडामोडींमुळे त्याला लक्षात आले असावे. शेवटी जड अंतःकरणाने, यापुढे तुला नौकरी वर ठेवता येणे परवडणार नाही... असं सांगावं लागलं.

तो समजायचं ते समजला. जाण्यास निघाला. फार डगमगला नाही माझ्या वाक्यांनी.
कदाचित रस्त्यावर वाढलेल्या, त्यानी असे अनेक प्रसंग पाहिले असतील आयुष्यात. त्यामुळे त्याला एवढे काही वाटले नसेल. असं मला त्या क्षणाला वाटलं. त्यामुळे थोड तरी हलक वाटलं.

मला वाटलं त्याला एकदा शेवटचं गायला सांगावं. पण ते बरं वाटलं नसतं. म्हणून मी काहीच बोललो नाही.
तो खाली आपले समान घेऊन निघाला देखील. मी त्याला बाल्कनीतून जातांना बघत होतो. तो काहीतरी आठवल्या प्रमाणे थांबला आणि वर माझ्याकडे बघून हसला.
त्याच्या डोळ्यांच्या कडा ओलावल्या मला जाणवल्या. कदाचित माझ्याही...

त्यानंतर, काही महिन्यांनी मी ते ऑफिस सोडलं. मला भाडे परवडणारे न्हवते. सर्वच सामान कुठे कुठे नेऊन टाकला. शेवटी बाल्कनीतील त्या चार कुंड्या तेवढ्या उरल्या.
मी बिल्डिंग च्या वॉचमन ला सांगून त्याच्या खोली जवळ त्या आणून ठेवल्या. त्याला काही पैसे दिले. बदल्यात त्यांना रोज पाणी देण्याचे वचन!

मग अधून मधून त्या रस्त्यानी गेलो की वॉचमन च्या पाठीमागे ती रोप दिसतं. मनी प्लांट मोठा झाला होता.  बाजूच्या नारळाच्या झाडावर चढण्याचा त्याचा प्रयत्न असावा असं वाटलं. उरलेल्या तीन कुंडीतील ती लाल, पांढरी आणि पिवळी फुलं मात्र मस्त फुललेली होती. जणू मधल्या काळात काही झालंच नाही...