ती आणि कोर्टाची पायरी
सर्वीकडे वर्दळ. हातात बंदुकी ऐवजी फाईल धरलेले पोलिस, पांढरा झगा आणि मावळा टोपी घातलेले पट्टेवाले, सर्वसामान्य माणसं आणि निर्विकार चेहऱ्याने इथून तिथून ये जा करणारे इथले युनिफॉर्म धारी काळे कोट.
तीन वर्षांपू्वी तिला कुणी सांगितलं असतं की काही दिवसांत हे सर्व, तुझ्या जगण्याचा भाग होणार आहेत... तर कदाचित तिने विश्वास ठेवला नसता. सतत हसरा चेहरा. समोरच्याला समजून घेणारा आणि परक्यांमध्ये देखील अलगद सामावून जाणारा स्वभाव. खरं तरं तिच्या व्यक्तिमत्त्वातील हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य.
असं म्हणतात की, बालपणी तुम्हीं कुठल्या वातावरणात वाढतात त्यावर तुमचा स्वभाव ठरतो. तिचं ही काहीसं असच असणार. वडील सैन्यात असल्यामुळे त्यांच्या सतत होणाऱ्या बदल्या. एके ठिकाणी मोठा काळ थांबायचे म्हटले तरी घरं अश्या ठिकाणी जिथे धर्म, जात, प्रांत अशी कुठलीही विभाजनी नाहीं. आर्मी कॅन्टोन्मेंट एरियात राहणाऱ्या लोकांसाठी ठळक असे दोनच प्रकार असतात. एक कॉलनी मेट्स आणि बाहेरचे सिव्हीलियंस!
मद्रासी, बंगाली, साऊथ इंडियन, पंजाबी, मराठी असे सर्वच शेजारी. त्यामुळे प्रत्येकाकडे येणे जाणे. मित्र मैत्रीणी देखील तेथीलच. पुन्हा कॉलनी ची शाळा देखील स्वतंत्र. केंद्रीय विद्यालय, ज्यात सर्व सैनिकांची मुलं. भाषा, संस्कृती आणि धर्म - जातींचे सुंदर मिश्रण बघायचे असेल तर अश्या कुठल्याही कॅन्टोन्मेंट एरियात जा.
त्यामुळे हा ' आपल्यातला ' किंवा तो ' परका ' हा फरक खरंतर तिने कधी अनुभवलेलाच नसतो.
"केस नंबर पाच. बी के सी पोलीस स्टेशन, समोर या..."
पट्टेवाला जोरात आवाज देतो आणि ती आपल्या विचारातून बाहेर येते. नेहमी प्रमाणे जज प्रश्न विचारतो आणि तिची वकील उत्तरं देते. समोर सरकारी वकील असतो. तो कोण कोण आलेत आणि कोण अनुपस्थित आहे ती सर्व नावं नोंदवून घेतो. जज बाजूला बसलेल्या टायपिस्ट ला काही सूचना करत पुढची तारीख देतात. ज्याने तिच्यावर केस केली आहे तो आणि त्याचा वकील कोपऱ्यात उभे राहून गालातल्या गालात हसत असतात.
नेहमीप्रमाणे आपली बॅग आणि साडी सावरत ती बाहेर पडते. गेल्या अडीच वर्षांपासून आता तिला हे सवयीचे झालेले असते.
एव्हाना सूर्य डोक्यावर आलेला असतो. दक्षिण मुंबईतील या परिसरात जरा जास्तच उष्मा जाणवतो. कोर्टाच्या कोपऱ्यावर एक बाई आपल्या लहान बाळाला सावरत कानातले, नाकातले, बांगड्या असले काही बाही विकत असते. तिच्या बाजूला अजून तीन चार स्टॉल मांडून पुरुष मंडळी देखील तसलेच काहीतरी विकत असतात. किंमत ओरुडून सांगितली की लोकं आकर्षित होतात. त्यामुळे पुरुषांच्या स्टॉल वर गर्दी असते. विकणारी बाई मात्र पुरुषांच्या दुकानावरील गिऱ्हाईकांकडे अपेक्षेने बघत असते. त्यातील कुणीतरी चुकून तिच्याकडे आलंच तरं तिला ते विकायचं असतं. पण मधूनच तिचं बाळ रडायला लागल की गिऱ्हाईक देखील उशीर होतो म्हणून तिथे थांबत नाहीं.
ती मात्र तहान लागली म्हणून रसवंती शेजारी उभे राहून आपला ग्लास येण्याची वाट पहाते.
कधी रस्त्यावर वस्तू विकणाऱ्या स्त्री कडे तरं कधी उसाचा रस काढणाऱ्या यंत्राकडे बघत आपल्या विचारात हरवून जाते.
...आपल्यात आणि वस्तू विकणाऱ्या तिच्यात फरक काय? हा प्रश्न तिला सतावत असतो. आपण तिच्या पेक्षा नशीबवान म्हणून आपल्याला उच्च शिक्षण घेता आले. खासगी क्षेत्रातील मोठ्या पॅकेज चा पर्याय असूनही आपण आवड म्हणून ही सरकारी नौकरी स्वीकारली. गेली बारा वर्षे ती प्रामाणिकपणे करतही आलो.
वर्षभर विद्यार्थ्यांना शिकवताना कधी तिला तिच्या कामाचे वेगळेपण जाणवत नसे. पण वर्ष अखेरीस मुलं जेंव्हा कॉलेज-विद्यापीठ सोडून जात त्यावेळी तिच्या पाया पडत. काही ग्रिटींग्ज देत, काही पुष्गुच्छ तर काही स्वतः लिहिलेले पत्र... त्या सर्वात तिच्याविषयी इतकं भरभरून लिहिलेलं असे की ते वाचून तिला भरून येई. पास आऊट झालेले विद्यार्थी जेंव्हा कधी बाहेर भेटत त्यावेळी देखील मुलांचा स्वर कौतुकाचा असे. "तुम्हीं शिकवलत मॅम म्हणून आम्ही इंडस्ट्रीत अभिमानाने नोकरी करतो ", "अनेकदा कामात तुम्हीं शिकवलेल्या कानमंत्राची आठवण येते आणि चुटकीसरशी प्रॉब्लेम सोलव्ह होतात" अश्या वेळी तिला सर्वात जास्त ऊर्जा मिळे. आपण केलेल्या कामाचे समाधान वाटे.
"मॅडम, आपका ग्लास", म्हणून रसवंती वाला ओरडतो.
तशी ती विचारातून बाहेर येते. रसाचा ग्लास ओठाला लावते त्याचवेळी समोरच्या बाईचे बाळ जोरजोरात रडायला लागते. हातातलं गिऱ्हाईक सोडून ती बाई बाळाला धरायला जाते. त्याला झोपवण्याचा प्रयत्न करते.
...तिला देखील मुलीची आठवण येते. सकाळी निघताना तिला शाळेत सोडलेल असतं. एका तासात शाळा सुटण्याची वेळ होणार असते. तीला नेण्यास उशीर नको म्हणून ती लागलीच आपला ग्लास संपवून निघते.
" मॅडम आज कुछ नहीं लेंगी क्या... कुछ तो लिजिये..." मागून त्या बाईचा आवाज येतो.
तीन चार पिना, हेअर बँड असले काहीतरी उचलते, तिच्या हातात पैसे ठेवते. छुट्टा रखलो म्हणत ती घाईतच निघते. दरवेळी सारखी विचारपूस करत नाही म्हणून वस्तू विकणारी बाई देखील हिरमुसते. पण निदान सकाळ पासून काहीतर विकलं गेलं म्हणून तिला बरं वाटतं.
टॅक्सी ने इतक्या लवकर पोहोचणं शक्यच नसत. मग ती स्टेशन गाठते. ट्रेन मध्ये दुपारीही प्रचंड गर्दी. निदान उभे राहायला तरी जागा मिळाली म्हणून तिला समाधान वाटतं. एकूणच गुदमरणार वातावरण. त्यात महिला डबा आणि तेथील आरडा ओरडा. सहसा ती कानात इअर फोन घालून गुलजार ऐकणं पसंद करते पण आज मात्र तिचं लक्षच नसतं कुठे. पुन्हा पुन्हा ' विकणारी बाई ' आणि ' ती ' स्वतः यांच्यात तिचं मन तुलना करत राहतं.
त्या बाईला ही ओरडता यायला हवं होत म्हणजे तिच्याही सामानाची विक्री झाली असती...बाळ नसतं तर गिऱ्हाईक लगेच निघून गेले नसते... थोड अधिक शारीरिक बळ असतं तर जास्त सामान भरता आलं असतं... संध्याकाळी उशिरापर्यंत विक्री करता आली असती... एक ना अनेक शक्यता होत्या.
विचारांचे आवर्तन सुरू होते. ' ती ' च्या वरून विचार स्वतः वर यायला फार वेळ लागत नाही. प्रत्येक वेळी आवाजच महत्त्वाचा असतो का? त्याही पलीकडे स्त्री मधे अनेक गुण असतात. काही निसर्गाने दिलेले तर काही तिने या पुरुष प्रधान जगात स्वतःच्या अस्तित्वासाठी कमावलेले!
कामाच्या ठिकाणी फक्त पगार मिळाला की सर्व संपत का? त्यापलीकडे एखाद्या स्त्री ची कुवत असेल तर तिला त्या प्रमाणात संधी का मिळत नाही. एखादीने प्रयत्न केलाच तर तिला किती अडचणींना सामोरे जावे लागते. पुरुषांच्या जगात आपला हक्क मिळवण्यासाठी भांडलो तर अगदी चारित्र्यावर शिंतोडे उडवण्यापर्यंत मजल जाते. आणि तरीही बाई भांडली तर त्याला स्त्री-पुरुष वाद न समजता सरळ जातीवाचक कलम लाऊन लॉक अप मध्ये बंद करण्याची धमकी!
मग सुरू होतो कधीही न संपणारा खेळ. पोलिस स्टेशन, कोर्ट, मागासवर्गीय आयोग, महिला आयोग, कार्यालयातील आय सी सी कमिटी, स्पेशल इंकवायरी...
आपल्या हक्कांसाठी भांडलो तर केस होते...
पुरुषांच्या अरे ला कारे नी उत्तर दिलं तर जातीवाचक कलम लावले जाते...
स्वतःच्या सन्मानासाठी लढलो तरं काऊंटर केस म्हणून हिणवले जाते...
आणि विशेष म्हणजे या सर्व खेळात स्वतःच्या माणसां व्यतिरिक्त तिच्या सोबत कुणीही नसतं.
एक तप ज्यांच्यासाठी काम करत आलो ते स्वतःचे कार्यालय हात वर करते...
इतक्या मोठ्या संस्थेत आय सी सी नावाची खास स्त्रियांसाठी बनवलेली यंत्रणा अॅक्टिव नसते. तिच्या फॉलो अप नी ती पुनः सुरू करण्यात येते. पण त्याचा काही उपयोग होत नाही. शोभेची बाहुली म्हणून फक्तं त्या कमिटी ला उभे केले जाते... इतक्या नावाजलेल्या संस्थेला गालबोट लागू नये याची कमिटीचे सदस्य पुरेपूर काळजी घेतात...
आम्ही स्त्रियांसाठी खूप कामं करतो हे दाखवण्याचा केविलवाणा प्रयत्न कमिटी करते... आणि हे सगळं फक्त कागदावर...!
महिला आयोगात काम करणारे ही पुरुषच... ते ही पत्रापत्रीचा खेळ सुरू करतात....
तिच्या कार्यालयातील सर्वोच्च स्थानी बसलेले साधी भेटही नाकारतात... आपली नेमणूक पाच वर्षांची त्यामुळे नको त्या भानगडीत कशाला पडायचं...!
ती कुठल्या कुठल्या आयोगात जाते आणि सगळीकडे मदतीची आशा बाळगते... उलट तिलाच धमकीचे पत्र मिळतात.
चार चौघात, व्हॉट्स अप ग्रुप वर देखील लायकी काढण्याचा प्रयत्न होतो.
ती जाईल तिथे आणि करेल त्या कामात आडकाठी कशी निर्माण होईल यासाठी चोख व्यवस्था केली जाते...
लहानपणी आर्मी एरियात राहताना सर्व मित्र - मैत्रिणी - शेजारी तिला समान भासत. या अनुभवानंतर मात्र तिला माणसांच्या जाती दिसायला लागतात. जात बघून लोकं आपला की परका ठरवतात. कौतुक करायचे की अपमान, सपोर्ट करायचा की विरोध हे फक्त जात बघून ठरवणारी माणसं...एकाच ठिकाणी कामं करणारी, वास्तव्यास राहणारी पण कागदाच्या तुकड्यावर लिहिल्या गेलेल्या विशिष्ट जाती मुळे विभागली गेलेली माणसं... एकीकडे विद्या दानासारखे पवित्र कामं करणारी तरं दुसरीकडे त्यातही विद्यार्थ्यांची जातवार विभागणी करणारी माणसं... तिला कळत नाहीं, आपण पूर्वी हा फरक बघू शकत नव्हतो का? आपल्याला तसली दृष्टी नव्हती का? की आत्ता आपली दृष्टी विस्तारली? पण विस्तारली म्हणून हेचं योग्य आहे का? मग पूर्वी एकत्रित राहायचो ते काय होत... तिचा गोंधळ होतो. काय खरे नी काय खोटे हे देखील आपल्याला ठरवता येऊ नये म्हणून स्वतःचाच राग येतो.
जो गुन्हा केलाच नाही तो सिद्ध करण्यासाठी अख्खी यंत्रणा तिच्या विरोधात उभी करण्याचा घाट घातला जातो.
सुरवातीला ती या सर्व प्रकरणी हादरून जाते. मोडून पडते. क्षणोक्षणी आपण आता कधीही कोलमडून जाऊ असं वाटतं राहत. असंख्य उंबरे झिझवते. पण कुठेही न्याय मिळत नाही. आता फक्तं कोर्टाच्या तारखांना हजर रहावे आणि आलेला दिवस घालवावा एवढेच तिच्या हाती उरते. महिन्यातील किती तरी काळ ती या केस मध्ये गुंतून पडते. जो वेळ ती पूर्वी इतर चांगल्या कामासाठी वापरे तो आता केस पायी तिला गमवावा लागतो.
आता समोर दोनच पर्याय असतात.
एक...या षडयंत्रा समोर झुकून जायचं
दोन... सर्व शक्ती निशी याचा प्रतिकार करत रहायचा
एव्हाना शाळेच्या गेट मधून तिची चिमुरडी धावत येऊन तिला बिलगते. तिला मिठीत घेताच मघाचे विचारचक्र मोडून पडते. क्षणभर रस्त्यावर वस्तू विकता विकता आपल्या बाळाला सांभाळणारी ' ती ' तिला आठवते. त्या दोघींमध्ये एक साम्य असतं... त्या दोघींनीही दुसरा पर्याय निवडलेला असतो...!
सर्वीकडे वर्दळ. हातात बंदुकी ऐवजी फाईल धरलेले पोलिस, पांढरा झगा आणि मावळा टोपी घातलेले पट्टेवाले, सर्वसामान्य माणसं आणि निर्विकार चेहऱ्याने इथून तिथून ये जा करणारे इथले युनिफॉर्म धारी काळे कोट.
तीन वर्षांपू्वी तिला कुणी सांगितलं असतं की काही दिवसांत हे सर्व, तुझ्या जगण्याचा भाग होणार आहेत... तर कदाचित तिने विश्वास ठेवला नसता. सतत हसरा चेहरा. समोरच्याला समजून घेणारा आणि परक्यांमध्ये देखील अलगद सामावून जाणारा स्वभाव. खरं तरं तिच्या व्यक्तिमत्त्वातील हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य.
असं म्हणतात की, बालपणी तुम्हीं कुठल्या वातावरणात वाढतात त्यावर तुमचा स्वभाव ठरतो. तिचं ही काहीसं असच असणार. वडील सैन्यात असल्यामुळे त्यांच्या सतत होणाऱ्या बदल्या. एके ठिकाणी मोठा काळ थांबायचे म्हटले तरी घरं अश्या ठिकाणी जिथे धर्म, जात, प्रांत अशी कुठलीही विभाजनी नाहीं. आर्मी कॅन्टोन्मेंट एरियात राहणाऱ्या लोकांसाठी ठळक असे दोनच प्रकार असतात. एक कॉलनी मेट्स आणि बाहेरचे सिव्हीलियंस!
मद्रासी, बंगाली, साऊथ इंडियन, पंजाबी, मराठी असे सर्वच शेजारी. त्यामुळे प्रत्येकाकडे येणे जाणे. मित्र मैत्रीणी देखील तेथीलच. पुन्हा कॉलनी ची शाळा देखील स्वतंत्र. केंद्रीय विद्यालय, ज्यात सर्व सैनिकांची मुलं. भाषा, संस्कृती आणि धर्म - जातींचे सुंदर मिश्रण बघायचे असेल तर अश्या कुठल्याही कॅन्टोन्मेंट एरियात जा.
त्यामुळे हा ' आपल्यातला ' किंवा तो ' परका ' हा फरक खरंतर तिने कधी अनुभवलेलाच नसतो.
"केस नंबर पाच. बी के सी पोलीस स्टेशन, समोर या..."
पट्टेवाला जोरात आवाज देतो आणि ती आपल्या विचारातून बाहेर येते. नेहमी प्रमाणे जज प्रश्न विचारतो आणि तिची वकील उत्तरं देते. समोर सरकारी वकील असतो. तो कोण कोण आलेत आणि कोण अनुपस्थित आहे ती सर्व नावं नोंदवून घेतो. जज बाजूला बसलेल्या टायपिस्ट ला काही सूचना करत पुढची तारीख देतात. ज्याने तिच्यावर केस केली आहे तो आणि त्याचा वकील कोपऱ्यात उभे राहून गालातल्या गालात हसत असतात.
नेहमीप्रमाणे आपली बॅग आणि साडी सावरत ती बाहेर पडते. गेल्या अडीच वर्षांपासून आता तिला हे सवयीचे झालेले असते.
एव्हाना सूर्य डोक्यावर आलेला असतो. दक्षिण मुंबईतील या परिसरात जरा जास्तच उष्मा जाणवतो. कोर्टाच्या कोपऱ्यावर एक बाई आपल्या लहान बाळाला सावरत कानातले, नाकातले, बांगड्या असले काही बाही विकत असते. तिच्या बाजूला अजून तीन चार स्टॉल मांडून पुरुष मंडळी देखील तसलेच काहीतरी विकत असतात. किंमत ओरुडून सांगितली की लोकं आकर्षित होतात. त्यामुळे पुरुषांच्या स्टॉल वर गर्दी असते. विकणारी बाई मात्र पुरुषांच्या दुकानावरील गिऱ्हाईकांकडे अपेक्षेने बघत असते. त्यातील कुणीतरी चुकून तिच्याकडे आलंच तरं तिला ते विकायचं असतं. पण मधूनच तिचं बाळ रडायला लागल की गिऱ्हाईक देखील उशीर होतो म्हणून तिथे थांबत नाहीं.
ती मात्र तहान लागली म्हणून रसवंती शेजारी उभे राहून आपला ग्लास येण्याची वाट पहाते.
कधी रस्त्यावर वस्तू विकणाऱ्या स्त्री कडे तरं कधी उसाचा रस काढणाऱ्या यंत्राकडे बघत आपल्या विचारात हरवून जाते.
...आपल्यात आणि वस्तू विकणाऱ्या तिच्यात फरक काय? हा प्रश्न तिला सतावत असतो. आपण तिच्या पेक्षा नशीबवान म्हणून आपल्याला उच्च शिक्षण घेता आले. खासगी क्षेत्रातील मोठ्या पॅकेज चा पर्याय असूनही आपण आवड म्हणून ही सरकारी नौकरी स्वीकारली. गेली बारा वर्षे ती प्रामाणिकपणे करतही आलो.
वर्षभर विद्यार्थ्यांना शिकवताना कधी तिला तिच्या कामाचे वेगळेपण जाणवत नसे. पण वर्ष अखेरीस मुलं जेंव्हा कॉलेज-विद्यापीठ सोडून जात त्यावेळी तिच्या पाया पडत. काही ग्रिटींग्ज देत, काही पुष्गुच्छ तर काही स्वतः लिहिलेले पत्र... त्या सर्वात तिच्याविषयी इतकं भरभरून लिहिलेलं असे की ते वाचून तिला भरून येई. पास आऊट झालेले विद्यार्थी जेंव्हा कधी बाहेर भेटत त्यावेळी देखील मुलांचा स्वर कौतुकाचा असे. "तुम्हीं शिकवलत मॅम म्हणून आम्ही इंडस्ट्रीत अभिमानाने नोकरी करतो ", "अनेकदा कामात तुम्हीं शिकवलेल्या कानमंत्राची आठवण येते आणि चुटकीसरशी प्रॉब्लेम सोलव्ह होतात" अश्या वेळी तिला सर्वात जास्त ऊर्जा मिळे. आपण केलेल्या कामाचे समाधान वाटे.
"मॅडम, आपका ग्लास", म्हणून रसवंती वाला ओरडतो.
तशी ती विचारातून बाहेर येते. रसाचा ग्लास ओठाला लावते त्याचवेळी समोरच्या बाईचे बाळ जोरजोरात रडायला लागते. हातातलं गिऱ्हाईक सोडून ती बाई बाळाला धरायला जाते. त्याला झोपवण्याचा प्रयत्न करते.
...तिला देखील मुलीची आठवण येते. सकाळी निघताना तिला शाळेत सोडलेल असतं. एका तासात शाळा सुटण्याची वेळ होणार असते. तीला नेण्यास उशीर नको म्हणून ती लागलीच आपला ग्लास संपवून निघते.
" मॅडम आज कुछ नहीं लेंगी क्या... कुछ तो लिजिये..." मागून त्या बाईचा आवाज येतो.
तीन चार पिना, हेअर बँड असले काहीतरी उचलते, तिच्या हातात पैसे ठेवते. छुट्टा रखलो म्हणत ती घाईतच निघते. दरवेळी सारखी विचारपूस करत नाही म्हणून वस्तू विकणारी बाई देखील हिरमुसते. पण निदान सकाळ पासून काहीतर विकलं गेलं म्हणून तिला बरं वाटतं.
टॅक्सी ने इतक्या लवकर पोहोचणं शक्यच नसत. मग ती स्टेशन गाठते. ट्रेन मध्ये दुपारीही प्रचंड गर्दी. निदान उभे राहायला तरी जागा मिळाली म्हणून तिला समाधान वाटतं. एकूणच गुदमरणार वातावरण. त्यात महिला डबा आणि तेथील आरडा ओरडा. सहसा ती कानात इअर फोन घालून गुलजार ऐकणं पसंद करते पण आज मात्र तिचं लक्षच नसतं कुठे. पुन्हा पुन्हा ' विकणारी बाई ' आणि ' ती ' स्वतः यांच्यात तिचं मन तुलना करत राहतं.
त्या बाईला ही ओरडता यायला हवं होत म्हणजे तिच्याही सामानाची विक्री झाली असती...बाळ नसतं तर गिऱ्हाईक लगेच निघून गेले नसते... थोड अधिक शारीरिक बळ असतं तर जास्त सामान भरता आलं असतं... संध्याकाळी उशिरापर्यंत विक्री करता आली असती... एक ना अनेक शक्यता होत्या.
विचारांचे आवर्तन सुरू होते. ' ती ' च्या वरून विचार स्वतः वर यायला फार वेळ लागत नाही. प्रत्येक वेळी आवाजच महत्त्वाचा असतो का? त्याही पलीकडे स्त्री मधे अनेक गुण असतात. काही निसर्गाने दिलेले तर काही तिने या पुरुष प्रधान जगात स्वतःच्या अस्तित्वासाठी कमावलेले!
कामाच्या ठिकाणी फक्त पगार मिळाला की सर्व संपत का? त्यापलीकडे एखाद्या स्त्री ची कुवत असेल तर तिला त्या प्रमाणात संधी का मिळत नाही. एखादीने प्रयत्न केलाच तर तिला किती अडचणींना सामोरे जावे लागते. पुरुषांच्या जगात आपला हक्क मिळवण्यासाठी भांडलो तर अगदी चारित्र्यावर शिंतोडे उडवण्यापर्यंत मजल जाते. आणि तरीही बाई भांडली तर त्याला स्त्री-पुरुष वाद न समजता सरळ जातीवाचक कलम लाऊन लॉक अप मध्ये बंद करण्याची धमकी!
मग सुरू होतो कधीही न संपणारा खेळ. पोलिस स्टेशन, कोर्ट, मागासवर्गीय आयोग, महिला आयोग, कार्यालयातील आय सी सी कमिटी, स्पेशल इंकवायरी...
आपल्या हक्कांसाठी भांडलो तर केस होते...
पुरुषांच्या अरे ला कारे नी उत्तर दिलं तर जातीवाचक कलम लावले जाते...
स्वतःच्या सन्मानासाठी लढलो तरं काऊंटर केस म्हणून हिणवले जाते...
आणि विशेष म्हणजे या सर्व खेळात स्वतःच्या माणसां व्यतिरिक्त तिच्या सोबत कुणीही नसतं.
एक तप ज्यांच्यासाठी काम करत आलो ते स्वतःचे कार्यालय हात वर करते...
इतक्या मोठ्या संस्थेत आय सी सी नावाची खास स्त्रियांसाठी बनवलेली यंत्रणा अॅक्टिव नसते. तिच्या फॉलो अप नी ती पुनः सुरू करण्यात येते. पण त्याचा काही उपयोग होत नाही. शोभेची बाहुली म्हणून फक्तं त्या कमिटी ला उभे केले जाते... इतक्या नावाजलेल्या संस्थेला गालबोट लागू नये याची कमिटीचे सदस्य पुरेपूर काळजी घेतात...
आम्ही स्त्रियांसाठी खूप कामं करतो हे दाखवण्याचा केविलवाणा प्रयत्न कमिटी करते... आणि हे सगळं फक्त कागदावर...!
महिला आयोगात काम करणारे ही पुरुषच... ते ही पत्रापत्रीचा खेळ सुरू करतात....
तिच्या कार्यालयातील सर्वोच्च स्थानी बसलेले साधी भेटही नाकारतात... आपली नेमणूक पाच वर्षांची त्यामुळे नको त्या भानगडीत कशाला पडायचं...!
ती कुठल्या कुठल्या आयोगात जाते आणि सगळीकडे मदतीची आशा बाळगते... उलट तिलाच धमकीचे पत्र मिळतात.
चार चौघात, व्हॉट्स अप ग्रुप वर देखील लायकी काढण्याचा प्रयत्न होतो.
ती जाईल तिथे आणि करेल त्या कामात आडकाठी कशी निर्माण होईल यासाठी चोख व्यवस्था केली जाते...
लहानपणी आर्मी एरियात राहताना सर्व मित्र - मैत्रिणी - शेजारी तिला समान भासत. या अनुभवानंतर मात्र तिला माणसांच्या जाती दिसायला लागतात. जात बघून लोकं आपला की परका ठरवतात. कौतुक करायचे की अपमान, सपोर्ट करायचा की विरोध हे फक्त जात बघून ठरवणारी माणसं...एकाच ठिकाणी कामं करणारी, वास्तव्यास राहणारी पण कागदाच्या तुकड्यावर लिहिल्या गेलेल्या विशिष्ट जाती मुळे विभागली गेलेली माणसं... एकीकडे विद्या दानासारखे पवित्र कामं करणारी तरं दुसरीकडे त्यातही विद्यार्थ्यांची जातवार विभागणी करणारी माणसं... तिला कळत नाहीं, आपण पूर्वी हा फरक बघू शकत नव्हतो का? आपल्याला तसली दृष्टी नव्हती का? की आत्ता आपली दृष्टी विस्तारली? पण विस्तारली म्हणून हेचं योग्य आहे का? मग पूर्वी एकत्रित राहायचो ते काय होत... तिचा गोंधळ होतो. काय खरे नी काय खोटे हे देखील आपल्याला ठरवता येऊ नये म्हणून स्वतःचाच राग येतो.
जो गुन्हा केलाच नाही तो सिद्ध करण्यासाठी अख्खी यंत्रणा तिच्या विरोधात उभी करण्याचा घाट घातला जातो.
सुरवातीला ती या सर्व प्रकरणी हादरून जाते. मोडून पडते. क्षणोक्षणी आपण आता कधीही कोलमडून जाऊ असं वाटतं राहत. असंख्य उंबरे झिझवते. पण कुठेही न्याय मिळत नाही. आता फक्तं कोर्टाच्या तारखांना हजर रहावे आणि आलेला दिवस घालवावा एवढेच तिच्या हाती उरते. महिन्यातील किती तरी काळ ती या केस मध्ये गुंतून पडते. जो वेळ ती पूर्वी इतर चांगल्या कामासाठी वापरे तो आता केस पायी तिला गमवावा लागतो.
आता समोर दोनच पर्याय असतात.
एक...या षडयंत्रा समोर झुकून जायचं
दोन... सर्व शक्ती निशी याचा प्रतिकार करत रहायचा
एव्हाना शाळेच्या गेट मधून तिची चिमुरडी धावत येऊन तिला बिलगते. तिला मिठीत घेताच मघाचे विचारचक्र मोडून पडते. क्षणभर रस्त्यावर वस्तू विकता विकता आपल्या बाळाला सांभाळणारी ' ती ' तिला आठवते. त्या दोघींमध्ये एक साम्य असतं... त्या दोघींनीही दुसरा पर्याय निवडलेला असतो...!
No comments:
Post a Comment